Hầu hết mọi người chưa bao giờ dừng lại để suy nghĩ về tiền.

Không phải kiếm tiền, không phải tiêu tiền, mà là thực sự suy nghĩ xem tiền là gì và hoạt động như thế nào.

Chúng ta sử dụng tiền hằng ngày, nhưng hiếm khi tự hỏi tiền hoạt động như thế nào.

Trước khi đọc tiếp, hãy dành một chút thời gian suy nghĩ về năm câu hỏi sau. Nếu có thể, quý vị hãy viết một câu trả lời ngắn cho từng câu hỏi:

1. Tại sao con người cần tiền?
2. Điều gì khiến một thứ trở thành tiền?
3. Ai có thể tạo ra hoặc kiểm soát loại tiền mà quý vị sử dụng?
4. Tại sao loại tiền mà quý vị sử dụng lại có giá trị?
5. Ngày nay, tiền của quý vị có mua được cùng một lượng hàng hóa và dịch vụ như trước đây không?

Hãy giữ lại các câu trả lời của quý vị. Khi đọc xong, hãy xem lại chúng. Tài liệu hướng dẫn này có thể củng cố một số quan điểm của quý vị và làm thay đổi những quan điểm khác.

Trong khi đọc, hãy chú ý đến sự khác biệt giữa sự thật và ý kiến. "Tờ tiền này được chấp nhận để nộp thuế" là một sự thật có thể kiểm chứng. "Đây là hình thức tiền tốt nhất" là một kết luận cần có tiêu chí và bằng chứng.

Tài liệu hướng dẫn này được xây dựng xoay quanh sáu câu hỏi: tại sao tiền lại quan trọng, tiền là gì, những vấn đề nào có thể xảy ra với tiền, Bitcoin là gì, cách sử dụng Bitcoin an toàn và điều gì sẽ diễn ra tiếp theo.

Tài liệu này chỉ phục vụ mục đích giáo dục. Tài liệu không cung cấp lời khuyên về tài chính, đầu tư, pháp lý hay thuế, cũng không khuyên quý vị mua, bán hoặc nắm giữ bất cứ thứ gì.

Tiền là một công cụ để trao đổi.

Không ai muốn có tiền chỉ vì bản thân tiền. Chúng ta muốn có tiền vì những thứ tiền có thể mua được. Một tờ tiền giấy chỉ là một mảnh giấy. Điều khiến nó hữu ích là người khác sẽ chấp nhận nó để đổi lấy những thứ chúng ta thực sự muốn, vì họ kỳ vọng rằng sau này những người khác cũng sẽ chấp nhận nó.

Đây là điểm khác biệt giữa việc dùng tiền và việc trao đổi hàng lấy hàng.

Trong một hệ thống trao đổi hàng lấy hàng, việc trao đổi chỉ diễn ra được khi cả hai bên đều muốn thứ mà bên kia có, vào cùng một thời điểm và với số lượng phù hợp. Các nhà kinh tế học gọi điều này là sự trùng khớp kép về nhu cầu. Nếu quý vị trồng lúa và cần giày, người thợ đóng giày có thể lại muốn dầu ăn chứ không phải gạo. Tiền giải quyết vấn đề này bằng cách tách việc bán khỏi việc mua: quý vị bán gạo cho một người và mua giày từ một người khác.

Tiền thường có ba chức năng.

Tiền là một phương tiện trao đổi: mọi người chấp nhận tiền để thanh toán. Tiền là một đơn vị tính toán: giá cả được biểu thị bằng tiền, nhờ đó chúng ta có thể so sánh giá trị của những thứ khác nhau. Và tiền là một phương tiện lưu trữ giá trị: tiền chuyển giá trị từ hiện tại sang tương lai. Không loại tiền nào lưu trữ giá trị một cách hoàn hảo, nhưng một số dạng tiền mất sức mua chậm hơn những dạng khác.

Trong suốt lịch sử, nhiều thứ đã được dùng làm tiền: vỏ sò, muối, hạt cườm, gia súc, đồng, bạc và vàng. Kim loại quý được sử dụng rộng rãi vì chúng khan hiếm, bền và được chấp nhận rộng rãi. Nhưng việc mang theo và bảo vệ kim loại rất khó khăn, nên các ngân hàng bắt đầu phát hành giấy chứng nhận quyền đổi lấy một lượng kim loại được ghi rõ. Theo các hình thức khác nhau của chế độ bản vị vàng, một đơn vị tiền tệ được pháp luật quy định gắn với một lượng vàng. Các quy tắc khác nhau tùy theo địa điểm và thời kỳ.

Theo thời gian, tiền dần dựa vào các tổ chức và những lời cam kết nhiều hơn là vào kim loại. Năm 1971, Hoa Kỳ chấm dứt việc chính thức cho phép các chính phủ và ngân hàng trung ương nước ngoài đổi đô la lấy vàng. Ngày nay, hầu hết các đồng tiền quốc gia đều là tiền pháp định: tiền được phát hành theo thẩm quyền của chính phủ, thường thông qua ngân hàng trung ương, và không thể đổi lấy một lượng vàng hay bất kỳ hàng hóa nào khác theo mức cố định. Từ fiat trong tiếng Latinh có nghĩa là "hãy để điều đó được thực hiện", thường được hiểu là "theo sắc lệnh".

Tiền pháp định hoạt động được vì người dân, doanh nghiệp, ngân hàng và chính phủ chấp nhận nó. Luật pháp thường quy định đây là phương tiện thanh toán hợp pháp và yêu cầu dùng nó để nộp thuế, còn mọi người muốn có nó vì tất cả những người xung quanh đều sử dụng nó.

Chúng ta đã đi từ tiền được bảo chứng bằng một thứ gì đó sang tiền được bảo chứng bằng niềm tin vào một ai đó.

Khi nghe đến từ lạm phát, mọi người thường nghĩ đến việc giá cả tăng lên.

Lạm phát giá cả là sự gia tăng liên tục của mặt bằng giá chung. Mặt còn lại của nó là sức mua: lượng hàng hóa và dịch vụ mà một đơn vị tiền tệ có thể mua được. Nếu giá một giỏ hàng hóa thiết yếu tăng từ 100 đơn vị tiền tệ lên 110, thì vẫn với 100 đơn vị ấy, người ta không còn mua được cả giỏ hàng.

Lạm phát có nhiều nguyên nhân, và các nhà kinh tế vẫn tranh luận về mức độ ảnh hưởng của từng nguyên nhân: sự mở rộng cung tiền và tín dụng, gián đoạn nguồn cung, thay đổi nhu cầu, đồng tiền suy yếu, thuế và chi phí sản xuất. Có một nguyên nhân đáng chú ý vì đó là một lựa chọn, chứ không phải sự cố ngoài ý muốn: trong một hệ thống tiền pháp định, một số ít tổ chức có thể tăng cung tiền và tín dụng, đồng thời thay đổi các quy tắc của hệ thống.

Quý vị hãy suy nghĩ về điều khiến một thứ có giá trị.

Bản gốc bức tranh Mona Lisa có giá trị cao hơn bất kỳ bản sao nào, không phải vì nó trông đẹp hơn, mà vì đó là bản duy nhất. Chỉ riêng sự khan hiếm không tạo ra giá trị, nhưng khi mọi người muốn có một thứ gì đó, nguồn cung của nó có vai trò quan trọng.

Khi cung tiền tăng nhanh hơn lượng hàng hóa và dịch vụ mà tiền có thể mua được, mỗi đơn vị tiền tệ có xu hướng mua được ít hơn.

Lạm phát không ảnh hưởng đến tất cả mọi người như nhau. Người nắm giữ phần lớn tài sản dưới dạng tiền mặt hoặc tiền tiết kiệm có thể bị giảm sức mua. Người sở hữu những tài sản tăng giá có thể được bảo vệ phần nào. Tiền lương và giá cả cũng điều chỉnh với tốc độ khác nhau.

Tiền trong tài khoản ngân hàng của quý vị cũng khác với tiền mặt trong tay quý vị. Ngân hàng không giữ toàn bộ tiền gửi dưới dạng tiền mặt: họ dùng phần lớn số tiền đó để cho vay và đầu tư. Số dư tài khoản ngân hàng là lời hứa của ngân hàng về việc chi trả cho quý vị. Lời hứa đó thường được thực hiện, nhưng điều này phụ thuộc vào ngân hàng và các quy định áp dụng cho ngân hàng đó.

Thử thực hành: kiểm tra sức mua

Quý vị hãy chọn một mặt hàng hoặc dịch vụ thông dụng trong cộng đồng của mình, chẳng hạn như bánh mì, dịch vụ đi lại hoặc cước điện thoại. Ghi lại mức giá hôm nay. Hỏi ai đó xem vài năm trước mức giá là bao nhiêu, rồi đối chiếu với một nguồn ghi chép đáng tin cậy nếu có thể. Thu nhập có tăng cùng tốc độ không? Còn điều gì khác có thể giải thích sự thay đổi này?

Tất cả những điều này không có nghĩa là tiền pháp định không có tác dụng. Nó mang lại phương thức thanh toán thuận tiện, tín dụng linh hoạt và các công cụ ứng phó với khủng hoảng. Nhưng chính sự linh hoạt ấy cũng tạo ra rủi ro: nguồn cung và các quy tắc của nó có thể thay đổi, trong khi những người sử dụng lại có rất ít tiếng nói.

Đây là lý do mọi người tìm kiếm các giải pháp thay thế, và cũng là lý do Bitcoin ra đời.

Trước khi Bitcoin ra đời, việc gửi tiền trực tuyến luôn phụ thuộc vào một tổ chức đáng tin cậy: ngân hàng hoặc công ty thanh toán có nhiệm vụ lưu giữ sổ cái, phê duyệt tài khoản và có thể trì hoãn, chặn hoặc đảo ngược một khoản thanh toán. Trong nhiều thập kỷ, các nhà khoa học máy tính đã cố gắng tạo ra tiền kỹ thuật số không có tổ chức phát hành trung tâm. Khó khăn nằm ở chỗ thông tin kỹ thuật số rất dễ sao chép. Nếu một đồng tiền kỹ thuật số có thể bị sao chép và chi tiêu hai lần, nó không thể hoạt động như tiền. Đây được gọi là bài toán chi tiêu hai lần.

Ngày 31 tháng 10 năm 2008, một cá nhân hoặc nhóm người sử dụng tên Satoshi Nakamoto đã công bố một bài viết mô tả giải pháp: Bitcoin: Hệ thống tiền mặt điện tử ngang hàng. Mạng lưới bắt đầu hoạt động vào tháng 1 năm 2009.

Bitcoin là tiền kỹ thuật số có tính phi tập trung, có nguồn cung giới hạn, và có thể được gửi ngang hàng mà không cần sự cho phép của ngân hàng.

Tính phi tập trung có nghĩa là không có cơ quan trung tâm nào có thể tạo tài khoản, thay đổi số dư hoặc phê duyệt người tham gia. Bất kỳ ai cũng có thể tải xuống và kiểm tra phần mềm mã nguồn mở, và nhiều máy tính độc lập lưu giữ một bản sao của sổ ghi chép. Điều này không có nghĩa là mọi người đều có tầm ảnh hưởng ngang nhau. Nó có nghĩa là không một bên tham gia riêng lẻ nào có thể thay đổi sổ cái hoặc các quy tắc tiền tệ cho tất cả mọi người.

Việc có nguồn cung giới hạn có nghĩa là sẽ không bao giờ có hơn 21 triệu bitcoin. Bitcoin mới được phát hành theo một lịch trình công khai, và các máy tính độc lập được gọi là nút sẽ từ chối mọi khối vi phạm quy tắc đó. Giới hạn này đáng tin cậy vì bất kỳ ai cũng có thể kiểm tra. Tuy nhiên, đây không phải là quy luật tự nhiên: giới hạn này được duy trì vì những người tham gia liên tục thực thi nó. Và nguồn cung giới hạn không bảo đảm rằng giá sẽ tăng. Giá phụ thuộc vào cả cung lẫn cầu.

Tính ngang hàng có nghĩa là quý vị có thể gửi bitcoin cho bất kỳ ai, ở bất kỳ đâu, mà không cần mở tài khoản với mạng Bitcoin hay xin sự chấp thuận của một cơ quan trung tâm. Không công ty nào có thể đóng băng số bitcoin do chính quý vị kiểm soát. Mặt còn lại của sự tự do đó là trách nhiệm: một giao dịch hợp lệ thường không thể đảo ngược, và mạng lưới không có bộ phận hỗ trợ.

Một quan niệm sai lầm là Bitcoin nằm ngoài tầm với vì một bitcoin có giá cao. Quý vị không cần mua hoặc sử dụng trọn một bitcoin. Một bitcoin được chia thành 100.000.000 đơn vị nhỏ hơn gọi là satoshi, hay sats. Sở hữu 100.000 sats và sở hữu 0,001 bitcoin là hai cách diễn đạt cùng một lượng tiền.

Mạng lưới dựa vào các bên tham gia khác nhau: người dùng gửi, nhận và nắm giữ bitcoin; các nút kiểm tra từng giao dịch và từng khối theo các quy tắc; và thợ đào cạnh tranh để thêm một khối mới vào sổ ghi chép khoảng mười phút một lần. Sổ ghi chép đó, tức chuỗi khối, được công khai và bất kỳ ai cũng có thể xem, đồng thời việc viết lại nó đòi hỏi chi phí rất lớn.

Lưu ý về cách viết: Bitcoin với chữ B viết hoa thường chỉ mạng lưới hoặc hệ thống. bitcoin với chữ b viết thường chỉ bản thân đồng tiền.

Bitcoin cũng có những đánh đổi. Giá của nó có thể thay đổi nhanh chóng. Sai sót thường không thể khắc phục. Mức độ chấp nhận vẫn còn hạn chế ở nhiều nơi, và để sử dụng an toàn cần dành thời gian tìm hiểu. Bitcoin thay thế một phần niềm tin vào các tổ chức bằng việc xác minh và trách nhiệm cá nhân. Nó không loại bỏ rủi ro.

Một ví Bitcoin là một công cụ, thường là ứng dụng, cho phép quý vị nhận, kiểm tra và gửi bitcoin. Bitcoin của quý vị không được lưu trong điện thoại mà được ghi lại trên chuỗi khối. Ví quản lý các khóa cho phép quý vị chứng minh bitcoin đó thuộc về mình và cho phép thực hiện thanh toán.

Vì vậy, câu hỏi đầu tiên về bất kỳ ví nào là: ai kiểm soát các khóa?

Ai thực sự nắm giữ bitcoin của quý vị?

Với một ví tự lưu ký, quý vị kiểm soát các khóa.

Khi quý vị thiết lập ví, ví sẽ hiển thị một cụm từ hạt giống (còn gọi là cụm từ khôi phục): một danh sách các từ theo thứ tự, thường gồm 12 hoặc 24 từ. Cụm từ này có thể tái tạo các khóa của quý vị trên một thiết bị khác. Bất kỳ ai có cụm từ này đều có thể lấy bitcoin của quý vị. Cụm từ hạt giống không chỉ là bản sao lưu: nó cho phép toàn quyền truy cập.

Hãy bảo vệ cụm từ này:

• ghi lại chính xác trên giấy khi quý vị tạo ví;
• giữ ngoại tuyến, giữ kín và cất ở nơi không bị thất lạc hoặc hư hỏng;
• không bao giờ chụp ảnh, gửi qua email, lưu trong ghi chú trên đám mây hoặc gửi qua tin nhắn;
• không bao giờ nhập vào một trang web.

Nếu quý vị mất cả cụm từ hạt giống lẫn thiết bị, không ai có thể khôi phục bitcoin cho quý vị.

Với một ví lưu ký, một công ty giữ các khóa thay cho quý vị, phần nào giống như ngân hàng. Số dư của quý vị là lời hứa thanh toán của công ty dành cho quý vị. Quy trình thiết lập quen thuộc và có thể có dịch vụ hỗ trợ, nhưng quý vị phụ thuộc vào công ty đó: công ty có thể hạn chế rút tiền, đóng băng tài khoản, bị tấn công hoặc ngừng hoạt động.

Một câu nói hữu ích trong thế giới Bitcoin: không nắm giữ khóa thì tiền không thực sự thuộc về mình. Lựa chọn hình thức lưu ký không phải là thước đo giá trị của một người. Điều quan trọng là biết quý vị đang sử dụng loại nào và đang đặt niềm tin vào điều gì.

My First Bitcoin không khuyến nghị ví cụ thể nào. Công cụ, phí và chủ sở hữu đều thay đổi, và những gì phù hợp với cộng đồng này có thể không phù hợp với cộng đồng khác. Hãy hỏi một nhà giáo dục đáng tin cậy xem mọi người tại địa phương sử dụng ví nào, và tự kiểm tra những điểm sau trước khi sử dụng bất kỳ ví nào:

• Khóa: ai kiểm soát các khóa, quý vị hay một công ty?
• Khôi phục: điều gì xảy ra nếu điện thoại của quý vị bị mất hoặc công ty biến mất?
• Nguồn: quý vị có tải ví từ trang web chính thức hoặc trang ứng dụng chính thức trên cửa hàng ứng dụng, thay vì từ một liên kết do ai đó gửi đến không?
• Mã nguồn: ví có mã nguồn mở và được bảo trì tích cực không? (Chỉ riêng việc có mã nguồn mở không chứng minh một công cụ là an toàn.)
• Chi phí: những khoản phí nào áp dụng khi gửi, nhận hoặc rút tiền?
• Thanh toán: ví có hỗ trợ các khoản thanh toán quý vị cần thực hiện, trên chuỗi hoặc qua Lightning không?

Bitcoin có hai cách thanh toán phổ biến. Trên chuỗi, các khoản thanh toán được ghi trực tiếp vào chuỗi khối. Lightning là một mạng thanh toán được xây dựng trên nền tảng Bitcoin để thực hiện các khoản thanh toán nhanh, nhỏ và thường xuyên, chẳng hạn như mua một tách cà phê. Ví Lightning cũng có thể là ví lưu ký hoặc ví tự lưu ký.

Ba quy tắc sẽ giúp quý vị an toàn trong quá trình học:

1. Tìm hiểu trước. Đừng hành động vì phấn khích, sợ hãi hoặc áp lực.
2. Bắt đầu với số tiền nhỏ. Hãy thử các công cụ chưa quen thuộc với số tiền mà quý vị có thể chấp nhận mất.
3. Đừng tin, hãy xác minh. Hãy kiểm tra người giao dịch, phương thức thanh toán, địa chỉ và số tiền trước khi quý vị phê duyệt một khoản thanh toán.

Chia sẻ thông tin nhận tiền, tuyệt đối không chia sẻ thông tin bí mật. Có thể chia sẻ địa chỉ hoặc yêu cầu thanh toán. Tuyệt đối không được chia sẻ cụm từ khôi phục hoặc khóa riêng tư. Không một nhà giáo dục, công ty ví hay nhân viên hỗ trợ chân chính nào sẽ yêu cầu quý vị cung cấp những thông tin bí mật đó.

Hãy dừng lại nếu ai đó tạo cảm giác cấp bách hoặc yêu cầu giữ bí mật, hứa hẹn lợi nhuận được bảo đảm, yêu cầu quý vị gửi bitcoin trước hoặc yêu cầu cung cấp cụm từ khôi phục. Tạm dừng. Không chia sẻ gì. Không gửi gì. Sau đó, hãy kiểm tra qua một nguồn mà quý vị đã biết.

Tiền phụ thuộc vào các quy tắc và lòng tin

Tiền pháp định giúp việc thanh toán trở nên thuận tiện, nhưng nguồn cung và các quy tắc của nó do một số ít tổ chức quyết định, và sức mua của nó có thể giảm theo thời gian.

Bitcoin mang đến những quy tắc khác

Kể từ năm 2009, Bitcoin đã mang đến một loại tiền có nguồn cung công khai và hữu hạn, dành cho tất cả mọi người, có thể kiểm chứng thay vì phải đặt lòng tin. Bitcoin cũng đi kèm những đánh đổi: giá cả biến động, những sai lầm không thể đảo ngược và trách nhiệm cá nhân.

An toàn là trên hết

Hãy tìm hiểu trước, bắt đầu với số tiền nhỏ và kiểm chứng mọi thứ. Đừng bao giờ chia sẻ cụm từ khôi phục ví của quý vị. Quý vị không cần làm mọi thứ cùng lúc: chỉ cần thực hiện một bước tiếp theo an toàn là đủ.

Đây mới chỉ là khởi đầu

Hãy quay lại năm câu hỏi ở phần đầu. Giờ đây, quý vị sẽ trả lời thế nào?

Chương trình Văn bằng Bitcoin là bước tiếp theo. Bốn học phần của chương trình giúp quý vị tìm hiểu sâu hơn, từ việc hiểu về tiền, đến cách Bitcoin hoạt động, cách sử dụng Bitcoin an toàn và Bitcoin trong cộng đồng của quý vị. Hãy giữ tinh thần ham học hỏi, tiếp tục đặt câu hỏi và tìm hiểu thêm tại myfirstbitcoin.org.