Ní stopann formhór na ndaoine riamh chun machnamh a dhéanamh ar airgead.

Ní hé a thuilleamh ná a chaitheamh atá i gceist, ach machnamh ceart a dhéanamh ar a bhfuil ann agus ar an gcaoi a n-oibríonn sé.

Úsáidimid airgead gach lá, ach is annamh a fhiafraímid cén chaoi a n-oibríonn sé.

Sula leanann sibh oraibh ag léamh, caithigí tamall ag machnamh ar chúig cheist. Scríobhaigí freagra gairid ar gach ceann acu más féidir libh:

1. Cén fáth a bhfuil airgead de dhíth ar dhaoine?
2. Cad a fhágann gur airgead é rud éigin?
3. Cé atá in ann an t-airgead a úsáideann sibh a chruthú nó a rialú?
4. Cén fáth a bhfuil luach ag an airgead a úsáideann sibh?
5. An gceannaíonn bhur gcuid airgid an méid céanna inniu agus a cheannaíodh sé san am a chuaigh thart?

Coinnígí bhur bhfreagraí. Filligí orthu ag an deireadh. D'fhéadfadh an treoir seo cuid de bhur dtuairimí a neartú agus cuid eile a athrú.

Agus sibh ag léamh, tugaigí faoi deara an difríocht idir fíric agus tuairim. Is fíric í "Glactar leis an nóta bainc seo chun cánacha a íoc" ar féidir í a sheiceáil. Is conclúid í "Is é seo an cineál airgid is fearr" a bhfuil critéir agus fianaise de dhíth uirthi.

Tá an treoir seo bunaithe ar shé cheist: cén fáth a bhfuil tábhacht le hairgead, cad é féin, cad a d'fhéadfadh dul amú air, cad é Bitcoin, conas é a úsáid go sábháilte, agus cad atá le teacht ina dhiaidh sin.

Is chun críocha oideachais amháin atá sí ann. Ní thugann sí comhairle airgeadais, infheistíochta, dlí ná cánach, agus ní deir sí libh aon rud a cheannach, a dhíol ná a choinneáil.

Is uirlis malartaithe é airgead.

Ní bhíonn airgead ag teastáil ó aon duine ar a shon féin. Bíonn sé ag teastáil uainn mar gheall ar an méid is féidir a cheannach leis. Níl i nóta bainc ach píosa páipéir. Is é an rud a fhágann úsáideach é ná go nglacfaidh daoine eile leis mar mhalairt ar rudaí atá uainn i ndáiríre, mar go mbíonn siad ag súil go nglacfaidh daoine eile leis ar ball.

Seo an rud a dhéanann idirdhealú idir airgead agus babhtáil.

I gcóras babhtála, ní éiríonn le trádáil ach amháin nuair a bhíonn a bhfuil ag an duine eile ag teastáil ón mbeirt, ag an am céanna agus i gcainníochtaí oiriúnacha. Tugann eacnamaithe comhtharlú dúbailte mianta air seo. Má fhásann sibh rís agus má bhíonn bróga ag teastáil uaibh, d'fhéadfadh ola chócaireachta a bheith ag teastáil ón ngréasaí seachas rís. Réitíonn airgead an fhadhb seo tríd an díol a scaradh ón gceannach: díolann sibh bhur rís le duine amháin agus ceannaíonn sibh bróga ó dhuine eile.

De ghnáth, comhlíonann airgead trí fheidhm.

Is meán malartaithe é: glacann daoine leis mar íocaíocht. Is aonad cuntais é: cuirtear praghsanna in iúl ann, rud a ligeann dúinn luach rudaí éagsúla a chur i gcomparáid lena chéile. Agus is stór luacha é: aistríonn sé luach ón lá atá inniu ann go dtí an todhchaí. Ní stórálann aon airgead luach go foirfe, ach cailleann cineálacha áirithe cumhacht ceannaigh níos moille ná cineálacha eile.

Ar feadh na staire, úsáideadh go leor rudaí mar airgead: sliogáin, salann, coirníní, beostoc, copar, airgead geal agus ór. Baineadh úsáid fhorleathan as miotail lómhara toisc go raibh siad gann, marthanach agus go nglactaí leo go forleathan. Ach tá sé deacair miotal a iompar agus a chosaint, agus mar sin thosaigh bainc ag eisiúint éileamh páipéir a d'fhéadfaí a fhuascailt ar mhéid sonraithe miotail. Faoi leaganacha éagsúla de chaighdeán óir, bhí aonad airgeadra ceangailte de réir dlí le méid áirithe óir. Bhí na rialacha éagsúil ó áit go háit agus ó thréimhse go tréimhse.

Le himeacht ama, tháinig airgead chun brath níos mó ar institiúidí agus ar ghealltanais ná ar mhiotal. In 1971, chuir na Stáit Aontaithe deireadh leis an gcóras oifigiúil faoina bhféadfadh rialtais eachtracha agus bainc cheannais dollair a mhalartú ar ór. Sa lá atá inniu ann, feidhmíonn formhór na n-airgeadraí náisiúnta mar airgead fiat: airgeadra a eisítear faoi údarás rialtais, trí bhanc ceannais de ghnáth, agus nach féidir a fhuascailt ar mhéid seasta óir ná ar aon earra tráchtearra eile. Is focal Laidine é fiat a chiallaíonn "déantar é", agus is minic a thuigtear é mar "le foraithne".

Oibríonn airgead fiat toisc go nglacann daoine, gnólachtaí, bainc agus rialtais leis. De ghnáth, tugann dlíthe stádas dlíthairisceana dó agus éilíonn siad go n-úsáidfí é chun cánacha a íoc, agus bíonn sé ag teastáil ó dhaoine toisc go n-úsáideann gach duine timpeall orthu é.

D'aistríomar ó airgead a raibh rud éigin mar thaca leis go hairgead a bhfuil muinín as duine éigin mar thaca leis.

Nuair a chloiseann daoine an focal boilsciú, is gnách go smaoiníonn siad ar phraghsanna ag ardú.

Boilsciú praghsanna a thugtar ar ardú leanúnach ar leibhéal ginearálta na bpraghsanna. Is é an taobh eile den scéal ná cumhacht ceannaigh: an méid is féidir le haonad airgid a cheannach. Má ardaíonn praghas ciseáin d'earraí bunúsacha ó 100 aonad airgeadra go 110, ní féidir leis an 100 aonad céanna an ciseán iomlán a cheannach a thuilleadh.

Tá roinnt cúiseanna leis an mboilsciú, agus bíonn eacnamaithe ag díospóireacht faoin tábhacht a bhaineann le gach ceann acu: méadú ar airgead agus ar chreidmheas, suaitheadh sa soláthar, athruithe ar éileamh, airgeadra atá ag lagú, cánacha, agus costais táirgthe. Tá aird tuillte ag cúis amháin toisc gur rogha atá inti, seachas timpiste: i gcóras airgid fiat, is féidir le líon beag institiúidí an soláthar airgid agus creidmheasa a mhéadú agus rialacha an chórais a athrú.

Smaoinígí ar an rud a thugann luach do rud éigin.

Is fiú níos mó an bunphictiúr den Mona Lisa ná aon chóip de, ní toisc go bhfuil cuma níos fearr air, ach toisc nach bhfuil ann ach an t-aon cheann amháin. Ní chruthaíonn ganntanas ann féin luach, ach nuair a bhíonn rud ag teastáil ó dhaoine, bíonn tábhacht lena sholáthar.

Nuair a fhásann an soláthar airgid níos tapúla ná an méid is féidir leis a cheannach, is gnách go gceannaíonn gach aonad níos lú.

Ní théann an boilsciú i bhfeidhm ar gach duine ar an gcaoi chéanna. D'fhéadfadh duine a choinníonn a chuid airgid mar airgead tirim nó mar choigilteas den chuid is mó cumhacht ceannaigh a chailleadh. D'fhéadfadh duine a bhfuil sócmhainní aige a n-ardaíonn a bpraghas a bheith cosanta go pointe áirithe. Athraíonn pá agus praghsanna ar luasanna éagsúla freisin.

Tá an t-airgead in bhur gcuntas bainc difriúil freisin ón airgead tirim in bhur lámh. Ní choinníonn banc gach taisce mar airgead tirim: tugann sé an chuid is mó de ar iasacht agus infheistíonn sé í. Is ionann iarmhéid bainc agus gealltanas ón mbanc go n-íocfaidh sé libh. Comhlíontar an gealltanas sin de ghnáth, ach braitheann sé ar an mbanc agus ar na rialacha a bhaineann leis.

Bainigí triail as: seiceáil ar chumhacht ceannaigh

Roghnaígí gnáthearra nó gnáthsheirbhís amháin in bhur bpobal, amhail arán, iompar, nó creidmheas fóin. Scríobhaigí síos an praghas atá air inniu. Fiafraígí de dhuine éigin cén costas a bhí air roinnt blianta ó shin, ansin seiceálaigí taifead iontaofa más féidir libh. Ar ardaigh ioncaim ag an ráta céanna? Cad eile a d'fhéadfadh an t-athrú a mhíniú?

Ní chiallaíonn aon chuid de seo nach n-oibríonn airgead fiat. Cuireann sé íocaíochtaí áisiúla, creidmheas solúbtha, agus uirlisí chun freagairt do ghéarchéimeanna ar fáil. Ach cruthaíonn an tsolúbthacht chéanna riosca: is féidir a sholáthar agus a rialacha a athrú, agus is beag tionchar atá ag na daoine a úsáideann é ar na cinntí sin.

Sin é an fáth a lorgaíonn daoine roghanna eile, agus an fáth ar cruthaíodh Bitcoin.

Roimh Bitcoin, bhíodh seoladh airgid ar líne ag brath i gcónaí ar eagraíocht iontaofa: banc nó cuideachta íocaíochta a choinníodh an mórleabhar, a cheadaíodh cuntais, agus a d’fhéadfadh íocaíocht a mhoilliú, a bhac nó a aisiompú. Ar feadh na mblianta fada, rinne ríomheolaithe iarracht airgead digiteach a chruthú gan eisitheoir lárnach. Ba í an deacracht ná go bhfuil sé éasca faisnéis dhigiteach a chóipeáil. Dá bhféadfaí bonn digiteach a chóipeáil agus a chaitheamh faoi dhó, ní fhéadfadh sé feidhmiú mar airgead. Seo í fadhb an chaiteachais dhúbailte.

An 31 Deireadh Fómhair 2008, d’fhoilsigh duine nó grúpa a bhí ag úsáid an ainm Satoshi Nakamoto páipéar inar cuireadh síos ar réiteach: Bitcoin: Córas Airgid Thirim Leictreonaigh idir Comhghleacaithe. Cuireadh tús leis an líonra i mí Eanáir 2009.

Is airgead digiteach é Bitcoin atá díláraithe, lena mbaineann soláthar teoranta, agus is féidir é a sheoladh idir comhghleacaithe gan cead ó bhanc.

Is éard atá i gceist le bheith díláraithe ná nach bhfuil aon oifig lárnach ann ar féidir léi cuntais a chruthú, iarmhéideanna a athrú, nó a cheadú cé a théann isteach sa líonra. Is féidir le duine ar bith na bogearraí foinse oscailte a íoslódáil agus a scrúdú, agus coinníonn go leor ríomhairí neamhspleácha cóip den taifead. Ní chiallaíonn sé seo go bhfuil an tionchar céanna ag gach duine. Ciallaíonn sé nach féidir le haon rannpháirtí aonair an mórleabhar ná na rialacha airgeadaíochta a athrú do chách.

Is éard atá i gceist le soláthar teoranta ná nach mbeidh níos mó ná 21 milliún bitcoin ann go deo. Scaoiltear bitcoin nua de réir sceideal poiblí, agus diúltaíonn ríomhairí neamhspleácha ar a dtugtar nóid d’aon bhloc a sháraíonn an riail sin. Tá an teorainn inchreidte toisc gur féidir le duine ar bith í a sheiceáil. Ní dlí de chuid an dúlra í, áfach: seasann sí toisc go leanann na rannpháirtithe dá cur i bhfeidhm. Agus ní ráthaíonn soláthar teoranta go n-ardóidh an praghas. Braitheann an praghas ar an éileamh chomh maith leis an soláthar.

Is éard atá i gceist le feidhmiú idir comhghleacaithe ná gur féidir libh bitcoin a sheoladh chuig duine ar bith, áit ar bith, gan cuntas a oscailt le líonra Bitcoin ná cead a iarraidh ar údarás lárnach. Ní féidir le haon chuideachta bitcoin atá faoi bhur smacht féin a reo. Tá freagracht ag gabháil leis an tsaoirse sin: de ghnáth ní féidir idirbheart bailí a aisiompú, agus níl aon deasc chabhrach ann don líonra.

Míthuiscint amháin is ea go bhfuil Bitcoin as teacht toisc go bhfuil bitcoin amháin costasach. Ní gá daoibh bitcoin iomlán a cheannach ná a úsáid. Roinntear bitcoin amháin ina 100,000,000 aonad níos lú ar a dtugtar satoshis, nó sats. Is ionann 100,000 sats a bheith agaibh agus 0.001 bitcoin a bheith agaibh.

Braitheann an líonra ar rannpháirtithe éagsúla: úsáideoirí a sheolann, a fhaigheann agus a shealbhaíonn bitcoin; nóid a sheiceálann gach idirbheart agus gach bloc de réir na rialacha; agus mianadóirí a théann san iomaíocht chun bloc nua a chur leis an taifead thart ar gach deich nóiméad. Tá an taifead sin, an blocshlabhra, poiblí agus infheicthe ag duine ar bith, agus tá sé an-chostasach é a athscríobh.

Nóta faoin litriú: Bitcoin le B mór: is é an líonra nó an córas a bhíonn i gceist de ghnáth. bitcoin le b beag: is é an t-airgead féin a bhíonn i gceist.

Tá míbhuntáistí ag gabháil le buntáistí Bitcoin freisin. Is féidir lena phraghas athrú go tapa. De ghnáth, ní féidir botúin a chur ina gceart. Is teoranta fós a ghlactar leis in go leor áiteanna, agus ní mór roinnt foghlama a dhéanamh chun é a úsáid go sábháilte. Cuireann Bitcoin fíorú agus freagracht phearsanta in áit cuid den mhuinín a chuirtear in institiúidí. Ní chuireann sé deireadh le riosca.

Is éard is sparán Bitcoin ann ná uirlis, aip de ghnáth, a ligeann daoibh bitcoin a fháil, a sheiceáil agus a sheoladh. Ní stóráiltear bhur gcuid bitcoin istigh i bhur bhfón: déantar é a thaifeadadh ar an mblocshlabhra. Bainistíonn an sparán na heochracha a ligeann daoibh a chruthú gur libh é agus íocaíocht a údarú.

Mar sin, is í an chéad cheist faoi aon sparán ná: cé a rialaíonn na heochracha?

Cé a choinníonn bhur gcuid bitcoin i ndáiríre?

Le sparán féinchoimeádta, is sibhse a rialaíonn na heochracha.

Nuair a shocraíonn sibh é, taispeánann sé daoibh frása síl (ar a dtugtar frása aisghabhála freisin): liosta focal in ord ar leith, 12 nó 24 focal go minic. Is féidir leis bhur n-eochracha a athchruthú ar ghléas eile. Is féidir le haon duine a bhfuil sé acu bhur gcuid bitcoin a thógáil. Ní cúltaca amháin é an frása síl: tugann sé rochtain iomlán.

Cosnaígí é:

• scríobhaigí síos go cruinn ar pháipéar é nuair a chruthaíonn sibh an sparán;
• coinnígí as líne é, faoi rún, agus in áit nach gcaillfear é ná nach ndéanfar damáiste dó;
• ná tógaigí grianghraf de, ná seolaigí ar ríomhphost é, ná stórálaigí i nótaí sa néal é, agus ná seolaigí i dteachtaireacht é riamh;
• ná clóscríobhaigí isteach ar shuíomh gréasáin é riamh.

Má chailleann sibh bhur bhfrása síl agus bhur ngléas, ní féidir le haon duine bhur gcuid bitcoin a aisghabháil daoibh.

Le sparán faoi choimeád, coinníonn cuideachta na heochracha daoibh, rud beag cosúil le banc. Is ionann bhur n-iarmhéid agus gealltanas na cuideachta go n-íocfaidh sí sibh. Tá an próiseas socraithe eolach agus d'fhéadfadh tacaíocht a bheith ar fáil, ach braitheann sibh ar an gcuideachta sin: féadfaidh sí teorainn a chur le haistarraingtí, cuntas a reo, a bheith haiceáilte, nó dúnadh síos.

Nath úsáideach i saol Bitcoin: murab ionann bhur n-eochracha féin iad, ní libh na boinn. Ní tástáil ar bhur bhfiúntas é an cineál coimeádta a roghnaíonn sibh. Is é an rud is tábhachtaí ná go mbeadh a fhios agaibh cén cineál atá in úsáid agaibh agus as a bhfuil sibh ag cur bhur muiníne.

Ní mholann My First Bitcoin sparáin ar leith. Athraíonn uirlisí, táillí agus úinéirí, agus b'fhéidir nach n-oirfeadh an rud a oireann do phobal amháin do phobal eile. Fiafraígí d'oideoir iontaofa cad a úsáideann daoine go háitiúil, agus seiceálaigí na pointí seo sibh féin sula n-úsáideann sibh aon sparán:

• Eochracha: cé a rialaíonn na heochracha, sibhse nó cuideachta?
• Aisghabháil: cad a tharlaíonn má chailltear bhur bhfón nó má imíonn an chuideachta?
• Foinse: ar íoslódáil sibh é ón suíomh gréasáin oifigiúil nó ón liostú oifigiúil sa siopa aipeanna, seachas ó nasc a sheol duine éigin chugaibh?
• Cód: an bhfuil foinse oscailte aige agus an ndéantar cothabháil ghníomhach air? (Ní chruthaíonn foinse oscailte inti féin go bhfuil uirlis sábháilte.)
• Costais: cad iad na táillí a bhaineann le seoladh, fáil nó aistarraingt?
• Íocaíochtaí: an dtacaíonn sé leis na híocaíochtaí a theastaíonn uaibh, ar an slabhra nó trí Lightning?

Tá dhá ghnáthbhealach ann chun íoc le Bitcoin. Ar an slabhra a thaifeadtar íocaíochtaí go díreach sa bhlocshlabhra. Lightning a thugtar ar líonra íocaíochta atá tógtha ar bharr Bitcoin le haghaidh íocaíochtaí tapa, beaga, minice, amhail caife a cheannach. Is féidir le sparán Lightning a bheith faoi choimeád nó faoi fhéinchoimeád freisin.

Coinneoidh trí riail slán sibh agus sibh ag foghlaim:

1. Foghlaimígí ar dtús. Ná déanaigí aon rud de bharr sceitimíní, eagla ná brú.
2. Tosaígí le méid beag. Bainigí triail as uirlisí nach bhfuil cur amach agaibh orthu le méid is féidir libh a chailleadh.
3. Ná bíodh muinín agaibh; fíoraígí. Seiceálaigí an duine, an modh íocaíochta, an seoladh agus an méid sula gceadaíonn sibh íocaíocht.

Roinnigí eolas chun íocaíochtaí a fháil, ach ná roinnigí rúin riamh. Is féidir seoladh nó iarratas ar íocaíocht a roinnt. Níor cheart frása síl ná eochair phríobháideach a roinnt riamh. Ní iarrfaidh aon oideachasóir dlisteanach, cuideachta sparán ná oibrí tacaíochta an t-eolas sin oraibh go deo.

Stadaigí má chruthaíonn duine práinn nó rúndacht, má gheallann siad torthaí ráthaithe, má iarrann siad oraibh bitcoin a sheoladh ar dtús, nó má iarrann siad bhur bhfrása síl. Tógaigí sos. Ná roinnigí aon rud. Ná seolaigí aon rud. Ansin déanaigí seiceáil trí fhoinse a bhfuil aithne agaibh uirthi cheana féin.

Braitheann airgead ar rialacha agus ar mhuinín

Déanann airgead fiat íocaíochtaí áisiúil, ach is líon beag institiúidí a shocraíonn a sholáthar agus a rialacha, agus d’fhéadfadh a chumhacht cheannaigh laghdú le himeacht ama.

Cuireann Bitcoin rialacha éagsúla ar fáil

Ó 2009 i leith, tá Bitcoin ag tairiscint airgid a bhfuil soláthar teoranta aige atá ar eolas go poiblí, atá ar fáil do chách, agus ar féidir é a fhíorú seachas muinín a chur ann. Tá míbhuntáistí ag baint leis freisin: luaineachtaí praghais, botúin nach féidir a cheartú, agus freagracht phearsanta.

An tsábháilteacht ar dtús

Foghlaimígí ar dtús, tosaígí ar scála beag, agus fíoraígí gach rud. Ná roinnigí bhur bhfrása síl riamh. Ní gá daoibh gach rud a dhéanamh ag an am céanna: is leor céim shábháilte amháin eile.

Níl anseo ach an tús

Téigí siar chuig na cúig cheist ag an tús. Cad iad na freagraí a thabharfadh sibh anois?

Is é an Dioplóma Bitcoin an chéad chéim eile. Tugann a cheithre mhodúl sibh níos faide ar aghaidh, ó thuiscint ar airgead, go dtí an chaoi a n-oibríonn Bitcoin, go dtí Bitcoin a úsáid go sábháilte, go dtí Bitcoin i bhur bpobal. Fanaigí fiosrach, coinnígí oraibh ag cur ceisteanna, agus foghlaimígí tuilleadh ag myfirstbitcoin.org.