Batu ba bañata ha ba ke ba ema ku nahana za mali.

Eseng ku a fumana, eseng ku a sebelisa, kono ku nahana luli za seo mali a li sona ni mwa a sebeza.

Lu sebelisa mali lizazi ni lizazi, kono ha lu ke lu buza hahulu mwa a sebeza.

Pili mu ka zwelapili ku bala, mu nge nako ya ku nahana ka lipuzo ze ketalizoho. Mu ñole kalabo ye kuswani ku puzo ni puzo haiba mwa kona:

1. Ki kabakalañi batu ba tokwa mali?
2. Ki nto mañi ye e ezisa nto ku ba mali?
3. Ki mañi ya kona ku eza kapa ku laula mali ao mu sebelisa?
4. Ki kabakalañi mali ao mu sebelisa a na ni butokwa?
5. Kana mali a mina a leka lika ze lekana ni ze naa a leka kwamulaho?

Mu boloke likalabo za mina. Mu li talime hape kwa mafelelezo. Buka ye ya kaelo i kona ku tiisa minahano ye miñwi ya mina ni ku cinca ye miñwi.

Ha mu ntse mu bala, mu lemuhe shutano ye mwahal'a taba ya niti ni munahano. "Pampili ye ya mali ya amuhelwa kwa ku lifa mitelo" ki taba ya niti ye kona ku talimiwa ku bona haiba ki ya niti. "Wo ki wona mufuta wa mali wo munde ka ku fitisisa" ki katulo ye tokwa milao ya ku atulela ni bupaki.

Buka ye ya kaelo i theilwe fa lipuzo ze silezi: libaka leo mali a li a butokwa, seo mali a li sona, ze kona ku fosahala ka ona, seo Bitcoin i li sona, mwa ku i sebelisa ka polokeho, ni ze latela.

Ki ya tuto feela. Ha i fani ka likelezo za mali, za ku beeza mali, za mulao, kapa za mitelo, mi ha i mi bolelezi ku leka, ku lekisa, kapa ku boloka nto ifi kapa ifi.

Masheleñi ki sisebeliso sa kucincana.

Hakuna mutu ya bata masheleñi ka baka la ona feela. Lua bata ka baka la linto ze a kona kuleka. Pampili ya masheleñi ki sitipa sa pampili feela. Se si e fa butokwa ki kuli batu babañwi ba ka i amuhela mwa kucincana ni linto ze lu bata luli, kakuli ba lemuha kuli babañwi ni bona ba ka i amuhela hasamulaho.

Seo ki sona se si shutanya masheleñi kwa kucincana linto ka linto.

Mwa mukwa wa kucincana linto ka linto, kucincana ku kona kueziwa feela ha batu bababeli kaufela ba bata ze yo muñwi a na ni zona, ka nako i swana ni ka bungi bo bu swanela. Litsebi za ikonomi li biza taba ye kuli ki kutabela linto za yo muñwi ka nako i swana kwa batu bababeli. Haiba mu lima mupunga mi mu tokwa likatulo, muezi wa likatulo a ka bata oli ya kuapehela, isiñi mupunga. Masheleñi a tatulula butata bo ka kushutanya kulekisa kwa kuleka: mu lekisa mupunga wa mina ku mutu a li muñwi mi mu leka likatulo ku yo muñwi.

Masheleñi hañata a eza linto ze talu.

Ki sisebeliso sa kucincana: batu ba a amuhela mwa kulipelwa. Ki muyelo wa kubalela: litheko li boniswa ka ona, cwale lu kona kuswanisa butokwa bwa linto ze shutana. Mi ki mukwa wa kubuluka butokwa: a fetisa butokwa ku zwa kwa lizazi la kacenu ku isa kwa nako ya kwapili. Hakuna masheleñi a buluka butokwa ka ku tala, kono mifuta ye miñwi i latehelwa ki maata a kuleka ka bunya ku fita ye miñwi.

Mwa litaba za kwamulaho, linto ze ñata ne li sebelisizwe sina masheleñi: likolopata za mwa mezi, muŵa, lifaha, lifolofolo ze luilwe, kopolo, silivela ni gauda. Mitale ya butokwa ne i kalile kusebeliswa hahulu kakuli ne i sa fumanehi bunolo, ne i tiile mi ne i amuhelwa ki batu babañata. Kono kuwala ni kusileleza mitale ku thata, ki fo libanka ne li kalile kufa lipampili ze ne li fa bañi ba zona swanelo ya kufumana bungi bwa mutale bo bu ng'ozwi. Mwa mifuta ye shutana ya mukwa wa kueza gauda muyelo wa masheleñi, yuniti ya masheleñi ne i tamiwa ka mulao ku bungi bo bu beilwe bwa gauda. Melao ne i shutana ku ya ka sibaka ni nako.

Ha nako i nze i ya, masheleñi a kala kusepahala hahulu ku likopano ni lisepiso ku fita ku mitale. Ka 1971, United States ya felisa kucincana kwa semubuso kwa lidola ni gauda ko ne ku eziwa ki mibuso ya linaha lisele ni libanka ze tuna za linaha. Kacenu, masheleñi a linaha ze ñata ki masheleñi a fiat: masheleñi a zwiswa ka maata a mubuso, hañata ka banka ye tuna ya naha, a sa koni kucinciwa ni bungi bo bu beilwe bwa gauda kapa sintu se siñwi. Linzwi la fiat ki la Silatini, le li talusa kuli "a ku eziwe", mi hañata li utwisiswa kuli "ka taelo".

Masheleñi a fiat a sebeza kakuli batu, likwebo, libanka ni mibuso ba a amuhela. Hañata melao i a eza masheleñi a amuhelwa ka mulao mwa kulipa mi i tokwa kuli a sebeliswe mwa kulipa mitelo, mi batu ba a bata kakuli batu kaufela ba ba potolohile ba a sebelisa.

Lu zwile kwa masheleñi a ne a sehelizwe ki sintu, ku ya kwa masheleñi a sehelizwe ki kusepa mutu.

Batu ha ba utwa linzwi la ku tuha kwa litheko, hañata ba nahana za litheko ze ekezeha.

Ku tuha kwa litheko ki ku ekezeha kwa litheko za lika ka ku angareza, ko ku zwelapili. Ka leliñwi liteñi, ku ama maata a ku leka: bunata bwa lika ze kona ku lekiwa ka yuniti iliñwi ya masheleñi. Haiba theko ya siselo sa lika za butokwa i tuha ku zwa kwa liyuniti za masheleñi ze 100 ku ya kwa ze 110, liyuniti ze swana ze 100 ha li sa kona ku leka lika kaufela ze mwa siselo seo.

Ku tuha kwa litheko ku na ni mabaka a mañata, mi litsebi za buikonomi ba ngangisana ka za butokwa bwa libaka le liñwi ni le liñwi: ku ekezeha kwa bunata bwa masheleñi ni likoloto, ku sitataliswa kwa ku fumaneha kwa lika, lipangiso mwa ze batliwa ki batu, ku fokola kwa masheleñi, miloho, ni lisinyehelo za ku eza lika. Libaka le liñwi li swanela ku nyakisiswa kakuli ki nto ye ketilwe, isi nto ye ezahala fela: mwa muinelo wa masheleñi a fiat, mikatlo ye sikai i kona ku ekeza bunata bwa masheleñi ni likoloto ni ku cinca milao ya zona.

Mu nahane ka ze eza kuli nto i be ya butokwa.

Siswaniso sa pili sa Mona Lisa si na ni butokwa bo butuna ku fita kopi ifi kapa ifi ya sona, isi ka libaka la kuli si bonahala hande ku fita likopi, kono ka libaka la kuli ki sona si nosi. Ku kala ku fumaneha kwa nto ku nosi ha ku i eze ya butokwa, kono batu ha ba bata nto, bunata bwa yona bo na ni butokwa.

Bunata bwa masheleñi ha bu ekezeha ka lubilo ku fita lika ze kona ku lekiwa ka ona, yuniti iliñwi ni iliñwi i talusa ku leka lika ze nyinyani.

Ku tuha kwa litheko ha ku ami batu kaufela ka ku swana. Mutu ya swala hahulu masheleñi a mwa mazoho kapa ya bolokile masheleñi a ka latehelwa ki maata a ku leka. Mutu ya na ni matlotlo ao litheko za ona li tuha a ka silelezwa ka kalulo. Miputso ni litheko ni zona li cinca ka mabilo a sa swani.

Masheleñi a mwa akaundi ya mina ya banka ni ona a fapana ni masheleñi a mwa lizoho la mina. Banka ha i boloki masheleñi kaufela a beilwe ku yona ka muinelo wa masheleñi a mwa mazoho: i alimisa ni ku beeza buñata bwa ona. Palo ya masheleñi a mwa akaundi ya banka ki sepiso sa banka sa ku mi lefa. Sepiso seo hañata sa talelezwa, kono seo si itingile fa banka ni fa milao ye i bulela.

Mu like: ku tatuba maata a ku leka

Mu kete nto iliñwi ye itusiswa hahulu mwa sibaka sa mina, sina sinkwa, lipalango, kapa masheleñi a ku letsa fa foni. Mu ñole theko ya yona ya kacenu. Mu buze mutu kuli ne i lekiwa mali mañi lilimo ze sikai ze felile, mi mu tatube litaba ze ñozwi ze sepehala haiba mwa kona. Kana masheleñi a batu ba fumana na ekezehile ka sipimo se si swana? Ki sika mañi si sili se si kona ku talusa phetuho yeo?

Kaufela ze ha li talusi kuli masheleñi a fiat ha a beleki. A nolofaza ku lefa, a fa likoloto ze kona ku fetolwa ku ya ka buikoneli, mi a fa ni linzila za ku alaba kwa matata a matuna. Kono ku kona ku fetolwa hoo ku tisa ni kozi: bunata bwa ona ni milao ya ona li kona ku cinca, mi batu ba a itusisa ba na ni tukelo ye nyinyani ya ku ba ni linzwi fa zona.

Ki ka lona libaka leo batu ba bata linzila ze ñwi, mi ki lona libaka leli Bitcoin ne i bupelwa.

Bitcoin isika ba teñi, ku lumela masheleñi ka intaneti ne ku itingile ka nako kaufela ku mokhatlo wo sepehala: banka kamba kampani ya litefo ye ne i boloka buka ya litaba za masheleñi, ku lumelela liakhaonto, mi ne i kona ku liehisa, ku tibela, kamba ku busa tefo. Ka mashumi a lilimo, baituti ba saense ya likompyuta ne ba lika ku eza masheleñi a dijithali a sina mulauli a li muñwi ya a ntsha. Taba ye thata ne ili kuli litaba za dijithali li bunolo ku kopisa. Haiba sheleñi ya dijithali ne i kona ku kopisiwa ni ku sebeliswa habeli, ne i sike ya sebeza sina masheleñi. Taba ye i bizwa butata bwa ku sebelisa masheleñi a swana habeli.

Ka 31 October 2008, mutu kamba butunji bwa batu bo ne bu sebelisa libizo la Satoshi Nakamoto ne bu hatisa pampili ye talusa tatululo: Bitcoin: Mukwa wa Masheleñi a Elektroniki a ku Zwa ku Mutu ku Ya ku Mutu. Netiweke ne i kalile ka January 2009.

Bitcoin ki masheleñi a dijithali a sa lauliwi ki ofisi iliñwi feela, a na ni muelo wo beezwi, mi a kona ku lumelwa ku zwa ku mutu ku ya ku mutu ku sina tumello ya banka.

Kuba masheleñi a sa lauliwi ki ofisi iliñwi feela ku talusa kuli hakuna ofisi iliñwi ya fahalimu ye kona ku bula liakhaonto, ku cinca masheleñi a siyezi mwa liakhaonto, kamba ku lumelela ya kona ku kena. Mutu ni mutu u kona ku kopolola ni ku tatuba software ye khoutu ya yona i bulezwi ku batu kaufela, mi likompyuta ze ñata ze ikemela li boloka kopi ya rekoto. Taba ye ha i talusi kuli batu kaufela ba na ni maata a swana a ku susueza lintho. I talusa kuli hakuna mukeni a li muñwi ya kona ku cinca buka ya litaba za masheleñi kamba milao ya masheleñi ya batu kaufela.

Kuba ni muelo wo beezwi ku talusa kuli hakukabi ni bitcoin ye fita 21 million. Bitcoin ye nca i ntshiwa ku ya ka nako ye beilwe ye zibwa ki batu kaufela, mi likompyuta ze ikemela ze bizwa nodes li hana buloko ifi kamba ifi ye loba mulao woo. Muelo wo u sepehala kakuli mutu ni mutu u kona ku u tatuba. Niteñi, ha ki mulao wa taho: u tiile kakuli bakeni ba zwelapili ku u latelela ni ku bona kuli wa latelelwa. Mi muelo wo beezwi ha u tiisezi kuli teko i ka ekezeha. Teko i itingile ku bunata bwa ba bata ku leka ni ku muelo wo li teñi.

Ku sebeza ku zwa ku mutu ku ya ku mutu ku talusa kuli mwa kona ku lumela bitcoin ku mutu ufi kamba ufi, kai ni kai, ku sina ku bula akhaonto mwa netiweke ya Bitcoin kamba ku kupa tumello ku mulauli wa fahalimu. Hakuna kampani ye kona ku tibela bitcoin ye mulaula mina beñi. Butokwahalo bo bu ya ni tukuluho yeo ki buikalabelo: tefo ye lumelezwi ka mulao ha i konahali ku buswa ka nako ye ñata, mi hakuna ofisi ya tuso ya netiweke.

Kutwisiso iliñwi ye fosahalile ki ya kuli Bitcoin ha i konwi ki batu kakuli bitcoin iliñwi i tula. Ha mu tokwi ku leka kamba ku sebelisa bitcoin iliñwi ye petehile. Bitcoin iliñwi i aluhana ku ba likarolwana ze nyinyani ze 100,000,000 ze bizwa satoshis, kamba sats. Kuba ni 100,000 sats ni kuba ni 0.001 bitcoin ki kuba ni muelo wo swana.

Netiweke i itingile ku bakeni ba mifuta-futa: basebelisi ba lumela, ku amuhela, ni ku boloka bitcoin; nodes ze tatuba tefo ni buloko kaufela ku bona haiba li latelela milao; ni baepi ba kompekisana ku ekeza buloko ye nca ku rekoto hoo e ka bang ka mizuzu ye lishumi kaufela. Rekoto yeo, ye bizwa blockchain, i bulezwi ku batu kaufela mi mutu ni mutu u kona ku i bona, mi ku i ñola hape ku tula hahulu.

Temuso ka muñolelo: Bitcoin ye ñozwi ka B ye tuna hañata i talusa netiweke kamba mukwa wa yona. bitcoin ye ñozwi ka b ye nyinyani i talusa masheleñi ka sibili.

Bitcoin ni yona i na ni lika ze nde ni ze si nde. Teko ya yona i kona ku cinca kapili. Liphoso hañata ha li koni ku lukiswa. Ku i amuhela ku sa fokola mwa libaka ze ñata, mi ku i sebelisa ka polokeho ku tokwa kuituto. Bitcoin i emisetsa buñwi bwa busepehi mwa mikhatlo ka kutatuba ni buikalabelo bwa mutu ka sibili. Ha i felisi likotsi.

Sikwama sa Bitcoin ki sisebeliswa, hangata ki app, se si mi lumelela ku amuhela, ku talima, ni ku lumela bitcoin. Bitcoin ya mina ha i bolokiwi mwa foni ya mina: i ñozwi mwa blockchain. Sikwama si laula linotolo ze mi lumelela ku bonisa kuli ki ya mina ni ku fa tumello ya patala.

Kacwalo, puzo ya pili ka sikwama se siñwi ni se siñwi ki ye: ki mañi ya laula linotolo?

Ki mañi ya sweli bitcoin ya mina luli?

Ka sikwama seo mu ipolokela linotolo, ki mina ba mu laula linotolo.

Ha mu si lukisa, si mi bonisa manzwi a ku buselisa (hape a bizwa manzwi a ku fumana hape): mukoloko wa manzwi a latelelana ka nzila ye beilwe, hangata ki 12 kamba 24. A kona ku bupa linotolo za mina hape mwa sisebeliswa se siñwi. Mutu ufi kamba ufi ya na ni ona a kona ku nga bitcoin ya mina. Manzwi a ku buselisa ha ki kopi ya ku sileleza feela: a fa tumello ye felile ya ku kena.

Mu a sileleze:

• mu a ñole hande fa pepa ha mu bupa sikwama;
• mu a boloke ku si na inthanete, mwa sihupuzo, ni fa sibaka seo a ka si latiwa kamba ku sinyeha;
• mu si ke mwa a nka siswaniso, ku a lumela ka imeili, ku a boloka mwa liñolo za mwa cloud, kamba ku a lumela mwa mulaeza;
• mu si ke mwa a tlanya mwa webusaete.

Ha mu latehelwa ki manzwi a mina a ku buselisa ni sisebeliswa sa mina, ha ku na ya kona ku mi fumanela bitcoin ya mina hape.

Ka sikwama seo kampani i mi bolokela linotolo, kampani i mi swalela linotolo, ku batamela sina banka. Mali a bonahala mwa ak'haonte ya mina ki sepiso sa kampani sa ku mi patala. Ku si lukisa ki ko ku zibeha, mi tuso i kona ku ba teñi, kono mu sepa kampani yeo: i kona ku beya mikano fa ku ntsha mali, ku emisa misebezi ya ak'haonte, ku kenelwa ki masholi a mwa inthanete, kamba ku kwala.

Manzwi a tusa mwa lifasi la Bitcoin: ha linotolo li si za mina, mali ha ki a mina. Ku keta ya ka boloka linotolo ha ki teko ya buitokwahalo bwa mina. Sa butokwa ki ku ziba mufuta wo mu sebelisa ni se mu sepa.

My First Bitcoin ha i elezi ku sebelisa likwama ze iteng. Lisebeliswa, litefiso, ni beng ba zona ba cinca, mi se si swanela sicaba si siñwi si kona ku sa swanela si siñwi. Mu buze muluti ya sepeha kuli batu ba sebelisa mañi mwa sibaka sa mina, mi mu itatubele litaba ze mu sika sebelisa sikwama se siñwi ni se siñwi:

• Linotolo: ki mañi ya laula linotolo, ki mina kamba ki kampani?
• Ku fumana hape: ku ezahala ñi ha foni ya mina i lateha kamba kampani i nyamalala?
• Muo si zwa: kana mu si dauniloudile kwa webusaete ya semubuso kamba fa mukoloko wa mwa sitolo sa li-app, ku si kwa link yeo mutu a mi lumezi?
• Khoutu: kana khoutu ya sona i bulehile ku talimiwa ki kaufela mi si babalelwa ka ku zwelapili? (Ku ba ni khoutu ye bulehile ku talimiwa feela ha ku bonisi kuli sisebeliswa si silelelitsehile.)
• Litayo: ki litefiso mañi ze batwa fa ku lumela, ku amuhela, kamba ku ntsha mali?
• Lituelo: se amuhela lituelo ze mu tokwa, za mwa ketani kamba za Lightning?

Bitcoin i na ni linzila ze peli ze sebeliswa hahulu ku patela. Za mwa ketani lituelo li ñolwa ka ku otloloha mwa ketani ya liboloko. Lightning ki mulaho wa lituelo wo yahilwe fa Bitcoin ku ezahaza lituelo ze nyinyani za ka pili, za nako ni nako, sina ku leka kofi. Sipachi sa Lightning ni sona si kona ku ba sa ku babalelwa ki ba bañwi kamba sa ku ipabalela.

Melao ye milalu i ka mi sileleza ha mu ntse mu ituta:

1. Muitute pili. Musike mwa eza lika ka libaka la tabo ye tuna, sabo, kamba ku hateliswa.
2. Mukale ka ze nyinyani. Mulike lisebeliso ze mu sika tolwa ka mali a mu kona ku latehelwa ki ona.
3. Musike mwa sepa fela, munyakisise. Munyakisise mutu, nzila ya ku patela, adilesi, ni palo ya mali pili mu sika lumelela tuelo.

Muabane litaba za ku amuhela mali, isi lipihamo. Adilesi kamba kopo ya tuelo i kona ku abaniwa. Manzwi a ku kutisa sipachi kamba sinotolo sa kwa icweñi ha lia swanela ku abaniwa ni kamuta. Ha kuna muluti wa niti, kampani ya sipachi, kamba musebezi wa tuso ya ka mi kupa lika zeo.

Mutuhele haiba mutu yo muñwi u mi potlakisa kamba u mi kupa ku eza lika ka sipihamo, u mi sepisa puo ye i sina ku palelwa, u mi kupa ku lumela bitcoin pili, kamba u mi kupa manzwi a ku kutisa sipachi ya mina. Muime hanyinyani. Musike mwa abana nto ni iñwi. Musike mwa lumela nto ni iñwi. Cwale munyakisise ka ku sebelisa mubulelo wa litaba wo mu se mu ziba.

Mali a itingile fa milao ni sepo

Mali a fiat a nolofaza ku patala, kono bun'ata bwa ona ni milao ya ona li bewa ki mikopano ye sikai, mi maata a ona a ku leka lika a kona ku fokola ha nako i ya.

Bitcoin i fa milao ye shutana

Ku zwa ka 2009, Bitcoin i file mali ao bun'ata bwa ona bo zibahala ku sicaba mi bo lekanyelizwe, ao mutu kaufela a kona ku sebelisa, mi a kona ku talimiwa ku na ni ku a sepa feela. Hape i na ni mathata: ku fetohafetohwa kwa teko, lifosiso ze sa koni ku lukiswa, ni buikalabelo bwa mutu ka sibili.

Pabalelelo i taha pili

Mu itute pili, mu kale ka ze nyinyani, mi mu tiiseze lika kaufela. Mu si ke mwa abelana ni mutu manzwi a mina a peo. Ha mu tokwi ku eza lika kaufela ka nako i liñwi: muhato u li muñwi wo latelela wo bulehile wa likana.

Ye ki makalelo feela

Mu kutele kwa lipuzo ze ketalizoho za kwa makalelo. Ne mu ka alaba cwañi cwale?

Tuto ya Diploma ya Bitcoin ki muhato wo latelela. Likalulo za yona ze ne za tuto li mu isa kwa pata, ku zwa fa ku utwisisa mali, ku ya fa mwa Bitcoin i sebelezanga, ku ya fa ku sebelisa Bitcoin ka pabalelelo, ku ya fa Bitcoin mwa sicaba sa mina. Mu zwelepili ku bata ku ziba, ku buza lipuzo, ni ku ituta ze ñata kwa myfirstbitcoin.org.