Повеќето луѓе никогаш не застануваат да размислат за парите.

Не за нивното заработување или трошење, туку навистина да размислат што се парите и како функционираат.

Користиме пари секој ден, но ретко се прашуваме како функционираат.

Пред да продолжите со читањето, одвојте миг за пет прашања. Напишете краток одговор на секое од нив, ако можете:

1. Зошто на луѓето им требаат пари?
2. Што го прави нешто пари?
3. Кој може да ги создава или контролира парите што ги користите?
4. Зошто парите што ги користите имаат вредност?
5. Дали со Вашите пари денес можете да купите исто количество како во минатото?

Зачувајте ги Вашите одговори. Навратете се на нив на крајот. Овој водич може да зацврсти некои од Вашите ставови, а други да промени.

Додека читате, обрнете внимание на разликата меѓу факт и мислење. „Оваа банкнота се прифаќа за плаќање даноци“ е факт што може да се провери. „Ова е најдобриот облик на пари“ е заклучок за кој се потребни критериуми и докази.

Овој водич е организиран околу шест прашања: зошто парите се важни, што се тие, што може да тргне наопаку со нив, што е Биткоин, како безбедно да го користите и што следува понатаму.

Тој е наменет исклучиво за едукација. Не дава финансиски, инвестициски, правни или даночни совети и не Ви кажува да купувате, продавате или чувате што било.

Парите се средство за размена.

Никој не сака пари само за да ги има. Ги сакаме поради она што можеме да го купиме со нив. Банкнотата е само парче хартија. Она што ја прави корисна е тоа што другите луѓе ќе ја прифатат во замена за работи што навистина ги сакаме, бидејќи очекуваат и други да ја прифатат подоцна.

Токму тоа ги разликува парите од трампата.

Во систем на трампа, размената функционира само кога двете лица го сакаат она што го има другото, во исто време и во соодветни количества. Економистите ова го нарекуваат двојно совпаѓање на потребите. Ако одгледувате ориз и Ви требаат чевли, на чевларот можеби му треба масло за готвење, а не ориз. Парите го решаваат ова со одвојување на продажбата од купувањето: го продавате Вашиот ориз на едно лице, а купувате чевли од друго.

Парите обично имаат три функции.

Тие се средство за размена: луѓето ги прифаќаат како плаќање. Тие се пресметковна единица: цените се изразуваат во нив, па можеме да ја споредуваме вредноста на различни работи. И тие се средство за зачувување на вредноста: ја пренесуваат вредноста од денес во иднината. Ниту еден облик на пари не ја зачувува вредноста совршено, но некои облици ја губат куповната моќ побавно од други.

Низ историјата, многу нешта служеле како пари: школки, сол, мониста, добиток, бакар, сребро и злато. Благородните метали почнале широко да се користат бидејќи биле ретки, трајни и широко прифатени. Но носењето и чувањето на металот е тешко, па банките почнале да издаваат хартиени потврди што можеле да се заменат за наведено количество метал. Во различни варијанти на златниот стандард, валутната единица била законски поврзана со одредено количество злато. Правилата се разликувале зависно од местото и периодот.

Со текот на времето, парите почнале повеќе да се потпираат на институции и ветувања отколку на метал. Во 1971 година, Соединетите Американски Држави ја укинале официјалната можност странските влади и централните банки да разменуваат долари за злато. Денес, повеќето национални валути се фиат пари: валута што се издава под надлежност на државата, обично преку централна банка, и која не може да се замени за фиксно количество злато или која било друга стока. Зборот fiat на латински значи „нека биде сторено“, а често се разбира како „по декрет“.

Фиат парите функционираат затоа што луѓето, претпријатијата, банките и владите ги прифаќаат. Законите обично им даваат статус на законско платежно средство и наложуваат даноците да се плаќаат со нив, а луѓето ги сакаат бидејќи сите околу нив ги користат.

Преминавме од пари поткрепени со нешто, кон пари поткрепени со доверба во некого.

Кога луѓето ќе го слушнат зборот инфлација, обично помислуваат на раст на цените.

Ценовната инфлација е континуиран раст на општото ниво на цените. Нејзината друга страна е куповната моќ: колку може да се купи со една парична единица. Ако цената на кошничка со основни производи се зголеми од 100 парични единици на 110, со истите 100 единици веќе не може да се купи целата кошничка.

Инфлацијата има повеќе причини, а економистите дебатираат колкаво е значењето на секоја од нив: зголемување на понудата на пари и кредити, нарушувања во снабдувањето, промени во побарувачката, слабеење на валутата, даноци и трошоци за производство. Една причина заслужува внимание бидејќи е избор, а не случајност: во систем на фиат-пари, мал број институции можат да ја зголемат понудата на пари и кредити и да ги менуваат правилата на системот.

Размислете што прави нешто да биде вредно.

Оригиналната Мона Лиза вреди повеќе од која било нејзина копија, не затоа што изгледа подобро, туку затоа што е единствена. Самата оскудност не создава вредност, но кога луѓето сакаат нешто, неговата понуда е важна.

Кога понудата на пари расте побрзо од количината на она што може да се купи со нив, со секоја парична единица обично може да се купи помалку.

Инфлацијата не влијае врз сите подеднакво. Лице кое чува најголем дел од своите средства во готовина или заштеди може да изгуби куповна моќ. Лице кое поседува имот чија цена расте може да биде делумно заштитено. Платите и цените исто така се приспособуваат со различна брзина.

Парите на Вашата банкарска сметка исто така се разликуваат од готовината што ја држите во рака. Банката не го чува секој депозит во готовина: најголемиот дел го позајмува и го инвестира. Салдото на банкарската сметка е ветување од банката дека ќе Ви ги исплати парите. Тоа ветување обично се исполнува, но зависи од банката и од правилата што важат за неа.

Обидете се: проверка на куповната моќ

Изберете еден вообичаен производ или услуга во Вашата заедница, како леб, превоз или телефонски кредит. Запишете ја денешната цена. Прашајте некого колку чинел производот или услугата пред неколку години, а потоа, ако можете, проверете во веродостојна евиденција. Дали приходите растеле со иста стапка? Што друго би можело да ја објасни промената?

Ништо од ова не значи дека фиат-парите не функционираат. Тие овозможуваат практични плаќања, флексибилно кредитирање и алатки за справување со кризи. Но истата таа флексибилност создава ризик: нивната понуда и правилата можат да се менуваат, а луѓето што ги користат имаат мало влијание врз тие одлуки.

Токму затоа луѓето бараат алтернативи и токму затоа е создаден Биткоин.

Пред Биткоин, испраќањето пари преку интернет секогаш зависеше од организација од доверба: банка или компанија за плаќања што ја водеше главната книга, одобруваше сметки и можеше да одложи, блокира или поништи плаќање. Со децении, компјутерските научници се обидуваа да создадат дигитални пари без централен издавач. Тешкотијата беше во тоа што дигиталните информации лесно се копираат. Ако една дигитална монета можеше да се копира и да се потроши двапати, таа не би можела да функционира како пари. Ова се нарекува проблем на двојно трошење.

На 31 октомври 2008 година, лице или група што го користеше името Satoshi Nakamoto објави труд во кој беше опишано решение: Биткоин: Систем за електронски пари со директна размена меѓу корисниците. Мрежата започна со работа во јануари 2009 година.

Биткоин е облик на дигитални пари што се децентрализирани, имаат ограничена понуда и можат да се испраќаат директно меѓу корисниците без дозвола од банка.

Да се биде децентрализиран значи дека нема централна канцеларија што може да создава сметки, да менува салда или да одобрува кој се приклучува. Секој може да го преземе и провери софтверот со отворен изворен код, а многу независни компјутери чуваат копија од евиденцијата. Ова не значи дека сите имаат еднакво влијание. Тоа значи дека ниту еден поединечен учесник не може да ја промени главната книга или монетарните правила за сите.

Постоењето на ограничена понуда значи дека никогаш нема да има повеќе од 21 милион биткоини. Нови биткоини се пуштаат во оптек според јавно достапен распоред, а независни компјутери наречени јазли го отфрлаат секој блок што го прекршува тоа правило. Ограничувањето е веродостојно затоа што секој може да го провери. Сепак, тоа не е природен закон: важи затоа што учесниците продолжуваат да го спроведуваат. А ограничената понуда не гарантира дека цената ќе расте. Цената зависи и од побарувачката и од понудата.

Работењето директно меѓу корисниците значи дека можете да испраќате биткоини кому било, каде било, без да отворите сметка на мрежата Биткоин или да барате одобрение од централен орган. Ниту една компанија не може да ги замрзне биткоините што самите ги контролирате. Другата страна на таа слобода е одговорноста: важечката трансакција обично е невозможно да се поништи, а за мрежата не постои служба за помош.

Една заблуда е дека Биткоин е недостапен затоа што еден биткоин е скап. Не мора да купите или да користите цел биткоин. Еден биткоин се дели на 100.000.000 помали единици наречени сатоши, или сатс. Поседувањето 100.000 сатс и поседувањето 0,001 биткоин означуваат ист износ.

Мрежата се потпира на различни учесници: корисници што испраќаат, примаат и чуваат биткоини; јазли што ја проверуваат усогласеноста на секоја трансакција и секој блок со правилата; и рудари што се натпреваруваат да додадат нов блок во евиденцијата приближно на секои десет минути. Таа евиденција, блокчејнот, е јавна и видлива за секого, а нејзиното препишување е многу скапо.

Забелешка за правописот: Биткоин со голема буква Б обично ја означува мрежата или системот. биткоин со мала буква б ги означува самите пари.

Биткоин има и свои недостатоци. Неговата цена може брзо да се промени. Грешките обично се непоправливи. Неговото прифаќање сè уште е ограничено на многу места, а за безбедно користење е потребно извесно учење. Биткоин заменува дел од довербата во институциите со проверка и лична одговорност. Тој не го отстранува ризикот.

Еден Биткоин-паричник е алатка, обично апликација, што Ви овозможува да примате, проверувате и испраќате биткоин. Вашиот биткоин не се чува во Вашиот телефон: тој е запишан на блокчејнот. Паричникот управува со клучевите што Ви овозможуваат да докажете дека биткоинот е Ваш и да одобрите плаќање.

Затоа, првото прашање за секој паричник е: кој ги контролира клучевите?

Кој всушност го чува Вашиот биткоин?

Со паричник со самостојно чување, Вие ги контролирате клучевите.

Кога го поставувате, тој Ви прикажува почетна фраза (наречена и фраза за обновување): подредена листа на зборови, најчесто 12 или 24. Таа може повторно да ги создаде Вашите клучеви на друг уред. Секој што ја има може да Ви го земе биткоинот. Почетната фраза не е само резервна копија: таа овозможува целосен пристап.

Заштитете ја:

• запишете ја точно на хартија кога го создавате паричникот;
• чувајте ја офлајн, во тајност и на место каде што нема да се изгуби или оштети;
• никогаш не ја фотографирајте, не ја испраќајте по е-пошта, не ја зачувувајте во белешки во облак и не ја испраќајте во порака;
• никогаш не ја внесувајте на веб-страница.

Ако ги изгубите почетната фраза и уредот, никој не може да Ви го врати биткоинот.

Со паричник со старателство, компанија ги чува клучевите за Вас, слично како банка. Вашето салдо е ветување од компанијата дека ќе Ви исплати. Постапката за поставување е позната и може да има достапна поддршка, но зависите од таа компанија: таа може да ги ограничи повлекувањата, да замрзне сметка, да биде хакирана или да престане со работа.

Корисна изрека во светот на Биткоин: ако клучевите не се Ваши, ни монетите не се Ваши. Изборот на начин на чување не е мерило за Вашата вредност. Важно е да знаете кој вид го користите и во што ја полагате довербата.

My First Bitcoin не препорачува конкретни паричници. Алатките, надоместоците и сопствениците се менуваат, а она што ѝ одговара на една заедница можеби нема да ѝ одговара на друга. Прашајте едукатор од доверба што користат луѓето локално и самостојно проверете ги следниве точки пред да користите кој било паричник:

• Клучеви: кој ги контролира клучевите, Вие или компанија?
• Обновување: што се случува ако Ви се изгуби телефонот или компанијата исчезне?
• Извор: дали го презедовте од официјалната веб-страница или од официјалната страница во продавницата за апликации, а не преку врска што некој Ви ја испратил?
• Код: дали е со отворен изворен код и активно се одржува? (Отворениот изворен код сам по себе не докажува дека алатката е безбедна.)
• Трошоци: кои надоместоци се наплаќаат за испраќање, примање или повлекување?
• Плаќања: дали ги поддржува плаќањата што Ви се потребни, на синџирот или преку Lightning?

Биткоин има два вообичаени начина на плаќање. Ончејн плаќањата се запишуваат директно во блокчејнот. Lightning е платежна мрежа изградена врз Биткоин за брзи, мали и чести плаќања, како што е купувањето кафе. И паричникот за Lightning може да биде со старателство или со самостојно старателство.

Три правила ќе Ви помогнат да останете безбедни додека учите:

1. Прво научете. Не дејствувајте поради возбуда, страв или притисок.
2. Почнете со мал износ. Испробувајте непознати алатки со износ што можете да си дозволите да го изгубите.
3. Не верувајте, проверувајте. Проверете ги лицето, начинот на плаќање, адресата и износот пред да одобрите плаќање.

Споделувајте информации за примање средства, никогаш тајни. Адреса или барање за плаќање може да се споделат. Фраза за обновување или приватен клуч никогаш не смеат да се споделат. Ниту еден легитимен едукатор, компанија што нуди паричници или вработен во поддршка никогаш нема да Ви ги побара.

Запрете ако некој создава чувство на итност или бара тајност, ветува загарантирани приноси, бара прво да испратите биткоин или ја бара Вашата фраза за обновување. Застанете. Не споделувајте ништо. Не испраќајте ништо. Потоа проверете преку извор што веќе го познавате.

Парите зависат од правила и доверба

Фиат парите ги прават плаќањата практични, но нивната понуда и правилата ги одредуваат мал број институции, а нивната куповна моќ може да се намалува со текот на времето.

Биткоин нуди поинакви правила

Од 2009 година, Биткоин нуди пари со јавно позната, ограничена понуда, достапни за секого, кои може да се проверат наместо да се прифатат на доверба. Тоа подразбира и компромиси: осцилации на цената, непоправливи грешки и лична одговорност.

Безбедноста е на прво место

Најпрво учете, започнете со мали износи и проверувајте сè. Никогаш не ја споделувајте Вашата фраза за обновување. Не мора да направите сè одеднаш: доволен е еден безбеден следен чекор.

Ова е само почеток

Навратете се на петте прашања од почетокот. Како би одговориле сега?

Програмата Биткоин диплома е следниот чекор. Нејзините четири модули Ве водат понатаму: од разбирањето на парите, преку тоа како функционира Биткоин и како безбедно да го користите, до Биткоин во Вашата заедница. Останете љубопитни, продолжете да поставувате прашања и дознајте повеќе на myfirstbitcoin.org.