Watu wengi hawasimami kamwe kufikiri kuhusu pesa.

Si kuhusu kuzipata, wala kuzitumia, bali kufikiri kwa kweli kuhusu pesa ni nini na jinsi zinavyofanya kazi.

Tunatumia pesa kila siku, lakini mara chache tunauliza jinsi zinavyofanya kazi.

Kabla hamjaendelea kusoma, chukueni muda kutafakari maswali matano. Andikeni jibu fupi kwa kila moja ikiwezekana:

1. Kwa nini watu wanahitaji pesa?
2. Ni nini kinachofanya kitu kuwa pesa?
3. Nani anaweza kuunda au kudhibiti pesa mnazotumia?
4. Kwa nini pesa mnazotumia zina thamani?
5. Je, pesa zenu zinanunua kiasi kilekile leo kama zilivyonunua zamani?

Hifadhini majibu yenu. Rudini kwayo mwishoni. Mwongozo huu unaweza kuimarisha baadhi ya mitazamo yenu na kubadilisha mingine.

Mnaposoma, zingatieni tofauti kati ya ukweli na maoni. "Noti hii inakubaliwa kulipia kodi" ni ukweli unaoweza kuthibitishwa. "Hii ndiyo aina bora zaidi ya pesa" ni hitimisho linalohitaji vigezo na ushahidi.

Mwongozo huu umejengwa kuzunguka maswali sita: kwa nini pesa ni muhimu, pesa ni nini, nini kinaweza kwenda kombo nazo, Bitcoin ni nini, jinsi ya kuitumia kwa usalama, na nini kinafuata.

Ni kwa ajili ya elimu tu. Hautoi ushauri wa kifedha, wa uwekezaji, wa kisheria, wala wa kodi, na haukuambieni kununua, kuuza, au kushikilia chochote.

Pesa ni chombo cha kubadilishana.

Hakuna anayetaka pesa kwa ajili ya pesa yenyewe. Tunaitaka kwa sababu ya kile inachoweza kununua. Noti ni kipande cha karatasi tu. Kinachoifanya iwe na manufaa ni kwamba watu wengine wataikubali kwa kubadilishana na vitu tunavyovitaka hasa, kwa sababu wanatarajia wengine nao wataikubali baadaye.

Hili ndilo linalotofautisha pesa na biashara ya kubadilishana bidhaa.

Katika mfumo wa kubadilishana bidhaa, biashara hufanikiwa tu pale ambapo watu wote wawili wanataka kile alicho nacho mwenzake, kwa wakati mmoja na kwa kiasi kinachofaa. Wanauchumi huliita jambo hili sadfa mbili za matakwa. Ikiwa mnalima mchele na mnahitaji viatu, fundi viatu anaweza kutaka mafuta ya kupikia, si mchele. Pesa hutatua tatizo hili kwa kutenganisha kuuza na kununua: mnamuuzia mtu mmoja mchele wenu na kununua viatu kutoka kwa mtu mwingine.

Kwa kawaida pesa hufanya mambo matatu.

Ni njia ya kubadilishana: watu huikubali kama malipo. Ni kipimo cha thamani: bei huelezwa kwa kutumia pesa, hivyo tunaweza kulinganisha thamani ya vitu tofauti. Na ni hifadhi ya thamani: huhamisha thamani kutoka leo hadi siku zijazo. Hakuna pesa inayohifadhi thamani kikamilifu, lakini baadhi ya aina hupoteza nguvu ya ununuzi polepole zaidi kuliko nyingine.

Katika historia yote, vitu vingi vimetumika kama pesa: makombe, chumvi, shanga, mifugo, shaba, fedha na dhahabu. Madini ya thamani yalianza kutumika kwa wingi kwa sababu yalikuwa adimu, ya kudumu na yalikubalika na wengi. Lakini kubeba na kulinda madini ni vigumu, hivyo benki zilianza kutoa hati za karatasi ambazo zingeweza kukombolewa kwa kiasi kilichotajwa cha madini. Chini ya matoleo mbalimbali ya kiwango cha dhahabu, kipimo cha sarafu kiliunganishwa kisheria na kiasi fulani cha dhahabu. Kanuni zilitofautiana kulingana na mahali na kipindi.

Kadiri muda ulivyopita, pesa ilianza kutegemea zaidi taasisi na ahadi kuliko madini. Mwaka 1971, Marekani ilisitisha ubadilishaji rasmi wa dola kwa dhahabu uliofanywa na serikali za kigeni na benki kuu. Leo, sarafu nyingi za kitaifa ni pesa ya amri (fiat): sarafu inayotolewa chini ya mamlaka ya serikali, kwa kawaida kupitia benki kuu, ambayo haiwezi kukombolewa kwa kiasi maalum cha dhahabu au bidhaa nyingine yoyote. Neno fiat ni la Kilatini lenye maana ya "na ifanyike", ambalo mara nyingi hueleweka kama "kwa amri".

Pesa ya amri hufanya kazi kwa sababu watu, biashara, benki na serikali huikubali. Kwa kawaida sheria huifanya kuwa njia halali ya malipo na huitaka itumike kulipa kodi, na watu huitaka kwa sababu kila mtu anayewazunguka huitumia.

Tulitoka kwenye pesa iliyodhaminiwa na kitu fulani, hadi pesa iliyodhaminiwa na imani kwa mtu fulani.

Watu wanaposikia neno mfumuko wa bei, kwa kawaida hufikiria bei zinazopanda.

Mfumuko wa bei ni ongezeko endelevu la kiwango cha jumla cha bei. Upande wake mwingine ni nguvu ya ununuzi: yaani kiasi ambacho kipimo kimoja cha pesa kinaweza kununua. Ikiwa kikapu cha bidhaa za msingi kinapanda kutoka vipimo 100 vya sarafu hadi 110, vipimo vilevile 100 havinunui tena kikapu kizima.

Mfumuko wa bei una visababishi kadhaa, na wanauchumi hujadiliana kuhusu uzito wa kila kimoja: upanuzi wa pesa na mikopo, usumbufu katika ugavi, mabadiliko ya mahitaji, kudhoofika kwa sarafu, kodi, na gharama za uzalishaji. Kisababishi kimoja kinastahili kuangaliwa kwa makini kwa sababu ni uamuzi, si ajali: katika mfumo wa pesa za fiat, idadi ndogo ya taasisi zinaweza kuongeza ugavi wa pesa na mikopo na kubadilisha kanuni zake.

Fikirieni kuhusu kinachofanya kitu kiwe na thamani.

Mona Lisa halisi ina thamani kubwa kuliko nakala yake yoyote, si kwa sababu inaonekana bora zaidi, bali kwa sababu ndiyo pekee. Uhaba peke yake haujengi thamani, lakini watu wanapotamani kitu, ugavi wake una umuhimu.

Ugavi wa pesa unapoongezeka kwa kasi zaidi kuliko vitu ambavyo pesa hiyo inaweza kununua, kila kipimo huelekea kununua kidogo zaidi.

Mfumuko wa bei hauwaathiri watu wote kwa usawa. Mtu anayeshikilia zaidi pesa taslimu au akiba anaweza kupoteza nguvu ya ununuzi. Mtu anayemiliki mali zinazopanda bei anaweza kulindwa kwa kiasi fulani. Mishahara na bei pia hubadilika kwa kasi tofauti.

Pesa zilizo katika akaunti yenu ya benki pia ni tofauti na pesa taslimu zilizo mkononi mwenu. Benki haihifadhi kila amana kama pesa taslimu: hukopesha na kuwekeza sehemu kubwa yake. Salio la benki ni ahadi ya benki kuwalipa ninyi. Ahadi hiyo kwa kawaida hutimizwa, lakini inategemea benki na kanuni zinazoizunguka.

Jaribuni: kupima nguvu ya ununuzi

Chagueni bidhaa moja ya kawaida katika jamii yenu, kama vile mkate, usafiri, au salio la simu. Andikeni bei yake ya leo. Mwulizeni mtu ilikuwa bei gani miaka kadhaa iliyopita, kisha hakikisheni katika kumbukumbu za kuaminika ikiwezekana. Je, mapato yaliongezeka kwa kiwango kilekile? Ni nini kingine kinachoweza kueleza mabadiliko hayo?

Hakuna kati ya haya kinachomaanisha kwamba pesa za fiat hazifanyi kazi. Zinatoa malipo rahisi, mikopo inayonyumbulika, na nyenzo za kukabiliana na migogoro. Lakini unyumbufu huohuo unazaa hatari: ugavi na kanuni zake zinaweza kubadilika, na watu wanaozitumia wana sauti ndogo.

Hii ndiyo sababu watu hutafuta mbadala, na ndiyo sababu Bitcoin iliundwa.

Kabla ya Bitcoin, kutuma pesa mtandaoni kulitegemea kila mara taasisi inayoaminika: benki au kampuni ya malipo iliyotunza leja, iliyoidhinisha akaunti, na ambayo ingeweza kuchelewesha, kuzuia au kubatilisha malipo. Kwa miongo kadhaa, wanasayansi wa kompyuta walijaribu kuunda pesa za kidijitali bila mtoaji mkuu. Changamoto kubwa ilikuwa kwamba taarifa za kidijitali ni rahisi kunakiliwa. Ikiwa sarafu ya kidijitali ingeweza kunakiliwa na kutumiwa mara mbili, isingeweza kufanya kazi kama pesa. Hili linaitwa tatizo la Matumizi mara mbili.

Tarehe 31 Oktoba 2008, mtu au kikundi kilichotumia jina Satoshi Nakamoto kilichapisha karatasi iliyoeleza suluhisho: Bitcoin: Mfumo wa Pesa Taslimu za Kielektroniki wa Rika-kwa-Rika. Mtandao ulianza kufanya kazi Januari 2009.

Bitcoin ni pesa za kidijitali ambazo hazina udhibiti wa kati, zina ugavi wenye kikomo, na zinaweza kutumwa Rika-kwa-Rika (P2P) bila ruhusa ya benki.

Kutokuwa na udhibiti wa kati kunamaanisha kwamba hakuna ofisi kuu inayoweza kuunda akaunti, kubadilisha salio, au kuidhinisha nani ajiunge. Mtu yeyote anaweza kupakua na kukagua programu huria, na kompyuta nyingi huru huhifadhi nakala ya kumbukumbu. Hii haimaanishi kwamba kila mtu ana ushawishi sawa. Inamaanisha kwamba hakuna mshiriki mmoja anayeweza kubadilisha leja au kanuni za kifedha kwa kila mtu.

Kuwa na ugavi wenye kikomo kunamaanisha kwamba hakutakuwa kamwe na zaidi ya bitcoin milioni 21. Bitcoin mpya hutolewa kulingana na ratiba inayojulikana hadharani, na kompyuta huru zinazoitwa nodi hukataa bloku yoyote inayokiuka kanuni hiyo. Kikomo hiki kinaaminika kwa sababu mtu yeyote anaweza kukihakiki. Hata hivyo, si sheria ya asili: kinadumu kwa sababu washiriki wanaendelea kukisimamia. Aidha, ugavi wenye kikomo hauhakikishi kwamba bei itapanda. Bei hutegemea mahitaji pamoja na ugavi.

Kuwa Rika-kwa-Rika (P2P) kunamaanisha kwamba mnaweza kutuma bitcoin kwa mtu yeyote, mahali popote, bila kufungua akaunti katika Mtandao wa Bitcoin au kuomba idhini kutoka kwa mamlaka kuu. Hakuna kampuni inayoweza kuzuia bitcoin mnazozidhibiti wenyewe. Upande mwingine wa uhuru huo ni uwajibikaji: Muamala halali kwa kawaida hauwezi kubatilishwa, na hakuna dawati la msaada kwa Mtandao.

Dhana moja potofu ni kwamba Bitcoin haifikiki kwa sababu bitcoin moja ni ghali. Hamhitaji kununua au kutumia bitcoin nzima. Bitcoin moja hugawanyika katika vipande vidogo 100,000,000 vinavyoitwa satoshi, au sats. Kumiliki sats 100,000 na kumiliki bitcoin 0.001 ni kiasi kilekile.

Mtandao unategemea washiriki mbalimbali: watumiaji wanaotuma, kupokea na kuhifadhi bitcoin; nodi zinazokagua kila Muamala na kila bloku dhidi ya kanuni; na wachimbaji wanaoshindana kuongeza bloku mpya kwenye kumbukumbu takriban kila dakika kumi. Kumbukumbu hiyo, yaani Blockchain, ni ya umma na inaonekana kwa mtu yeyote, na ni ghali sana kuiandika upya.

Maelezo kuhusu tahajia: Bitcoin yenye herufi kubwa B kwa kawaida humaanisha Mtandao au mfumo. bitcoin yenye herufi ndogo b humaanisha pesa yenyewe.

Bitcoin pia ina mapungufu yake. Bei yake inaweza kubadilika haraka. Makosa kwa kawaida ni ya kudumu. Ukubalikaji wake bado ni mdogo katika maeneo mengi, na kuitumia kwa usalama kunahitaji kujifunza kiasi fulani. Bitcoin inachukua nafasi ya sehemu ya imani kwa taasisi kwa uhakiki na uwajibikaji binafsi. Haiondoi hatari.

Kimsingi, pochi ya Bitcoin ni chombo, kwa kawaida programu-tumizi, kinachokuwezesha kupokea, kukagua na kutuma bitcoin. Simu yako haihifadhi bitcoin yako ndani yake: bitcoin hiyo inarekodiwa kwenye blockchain. Pochi husimamia funguo zinazokuwezesha kuthibitisha kwamba ni yako na kuidhinisha malipo.

Kwa hiyo, swali la kwanza kuhusu pochi yoyote ni: nani anadhibiti funguo?

Ni nani hasa anayeshikilia bitcoin yako?

Ukiwa na pochi ya kujihifadhi mwenyewe, wewe ndiye unayedhibiti funguo.

Unapoiweka, inakuonyesha kirai cha mbegu (pia huitwa kirai cha urejeshaji): orodha ya maneno yaliyopangwa kwa mfuatano, mara nyingi 12 au 24. Kinaweza kuunda upya funguo zako kwenye kifaa kingine. Mtu yeyote aliye nacho anaweza kuchukua bitcoin yako. Kirai cha mbegu si nakala ya akiba tu: ni ufikiaji kamili.

Kilinde:

• kiandike kwa usahihi kwenye karatasi unapounda pochi;
• kihifadhi nje ya mtandao, kwa siri, na mahali ambapo hakitapotea wala kuharibika;
• usikipige picha kamwe, usikitume kwa barua pepe, usikihifadhi kwenye madokezo ya wingu, wala usikitume kwa ujumbe;
• usikiandike kamwe kwenye tovuti yoyote.

Ukipoteza kirai chako cha mbegu na kifaa chako, hakuna mtu anayeweza kukurejeshea bitcoin yako.

Ukiwa na pochi ya mhifadhi, kampuni inashikilia funguo kwa niaba yako, kama benki kwa kiasi fulani. Salio lako ni ahadi ya kampuni ya kukulipa. Uwekaji wake unafahamika na huenda msaada ukapatikana, lakini unaitegemea kampuni hiyo: inaweza kuweka mipaka ya utoaji wa pesa, kuzuia akaunti, kudukuliwa, au kufungwa.

Msemo muhimu katika ulimwengu wa Bitcoin: si funguo zako, si sarafu zako. Kuchagua aina ya uhifadhi si kipimo cha thamani yako. Kilicho muhimu ni kujua unatumia aina gani na unamwamini nani au nini.

My First Bitcoin haipendekezi pochi mahususi. Zana, ada na wamiliki hubadilika, na kinachofaa jamii moja huenda kisifae nyingine. Muulize mwalimu unayemwamini watu hutumia nini katika eneo lenu, na ukague mambo haya wewe mwenyewe kabla ya kutumia pochi yoyote:

• Funguo: nani anadhibiti funguo, wewe au kampuni?
• Urejeshaji: nini kitatokea simu yako ikipotea au kampuni ikitoweka?
• Chanzo: je, uliipakua kutoka kwenye tovuti rasmi au ukurasa rasmi wa duka la programu, si kupitia kiungo ulichotumiwa na mtu?
• Msimbo: je, ni wa chanzo huria na unaendelea kudumishwa? (Chanzo huria pekee hakithibitishi kwamba chombo ni salama.)
• Gharama: ni ada gani zinazotozwa kwa kutuma, kupokea au kutoa pesa?
• Malipo: je, inaauni malipo unayohitaji, ya on-chain au ya Lightning?

Bitcoin ina njia mbili za kawaida za kulipa. Malipo ya on-chain hurekodiwa moja kwa moja kwenye blockchain. Lightning ni mtandao wa malipo uliojengwa juu ya Bitcoin kwa ajili ya malipo ya haraka, madogo na ya mara kwa mara, kama vile kununua kahawa. Pochi ya Lightning pia inaweza kuwa ya kuhifadhiwa na mtu mwingine au ya kujihifadhi mwenyewe.

Kanuni tatu zitakuweka salama wakati unajifunza:

1. Jifunze kwanza. Usichukue hatua kwa sababu ya msisimko, hofu au shinikizo.
2. Anza kidogo. Jaribu zana usizozifahamu kwa kiasi ambacho unaweza kumudu kukipoteza.
3. Usiamini, Thibitisha. Hakiki mtu husika, njia ya malipo, anwani na kiasi kabla ya kuidhinisha malipo.

Shiriki taarifa za kupokea, kamwe si siri. Anwani au ombi la malipo linaweza kushirikiwa. Kirai cha mbegu (seed phrase) au ufunguo wa kibinafsi haupaswi kamwe kushirikiwa. Hakuna mwalimu halali, kampuni ya pochi, wala mhudumu wa msaada atakayewahi kukuomba.

Acha mara moja ikiwa mtu analeta haraka au usiri, anaahidi faida za uhakika, anakuomba utume bitcoin kwanza, au anakuomba kirai chako cha mbegu. Simama. Usishiriki chochote. Usitume chochote. Kisha hakiki kupitia chanzo ambacho tayari unakifahamu.

Pesa hutegemea kanuni na uaminifu

Pesa ya fiat hurahisisha malipo, lakini ugavi wake na kanuni zake huwekwa na idadi ndogo ya taasisi, na nguvu ya ununuzi wake inaweza kushuka kadiri muda unavyopita.

Bitcoin inatoa kanuni tofauti

Tangu mwaka 2009, Bitcoin imetoa pesa yenye ugavi wa wazi na wenye kikomo, iliyo wazi kwa kila mtu, ambayo inaweza kuthibitishwa badala ya kuaminiwa tu. Pia ina changamoto zake: mabadiliko ya bei, makosa yasiyoweza kurekebishwa, na wajibu binafsi.

Usalama kwanza

Jifunzeni kwanza, anzeni kidogo, na thibitisheni kila kitu. Kamwe msimpe mtu yeyote maneno yenu ya siri ya kurejesha (seed phrase). Hamhitaji kufanya kila kitu kwa wakati mmoja: hatua moja salama inayofuata inatosha.

Huu ni mwanzo tu

Rudini kwenye yale maswali matano ya mwanzoni. Mngejibu nini sasa?

Hatua inayofuata ni Diploma ya Bitcoin. Moduli zake nne zitawapeleka mbali zaidi: kuanzia kuelewa pesa, hadi jinsi Bitcoin inavyofanya kazi, hadi kutumia Bitcoin kwa usalama, hadi Bitcoin katika jamii yenu. Endeleeni kuwa na udadisi, endeleeni kuuliza maswali, na jifunzeni zaidi kupitia myfirstbitcoin.org.