Ñi ëpp ci nit ñi duñu taxaw mukk ngir xalaat ci xaalis.

Du ci ni ñuy ame xaalis, du ci ni ñu koy jëfandikoo, waaye ci xalaat dëgg ci li mu doon ak ni muy doxe.

Danuy jëfandikoo xaalis bés bu nekk, waaye duñu faral di laaj ni muy doxe.

Bala ngeen di wéy ci njàng mi, jël-leen ab diir ngir xalaat ci juróomi laaj. Bind-leen tontu bu gàtt ci laaj bu nekk su ngeen ko manee:

1. Lu tax nit ñi soxla xaalis?
2. Lan moo tax dara di xaalis?
3. Kan moo man a sos walla yilif xaalis bi ngeen di jëfandikoo?
4. Lu tax xaalis bi ngeen di jëfandikoo am solo?
5. Ndax seen xaalis man na jënd tey kemug mbir yi mu manoon a jënd ci jamono ji weesu?

Denc-leen seeni tontu. Dellusi-leen ci ñoom bu ngeen jeexalee njàng mi. Téere gindikaay bii mën na dëgëral yenn ci seeni gis-gis te soppi yeneen.

Bi ngeen di jàng, xool-leen wuute gi nekk ci diggante mbir mu wér ak gis-gis. "Nangu nañu këyitu xaalis bii ngir fey galag" ab mbir la mu wér te manees na koo seetlu. "Lii mooy xeetu xaalis bi gën" ab dogal la bu soxla ay nattukaay ak ay firnde.

Téere gindikaay bii dafa sukkandiku ci juróom-benni laaj: lu tax xaalis am solo, lan la xaalis, yan jafe-jafe la mën a jur, lan la Bitcoin, nan lañu koy jëfandikoo ci kaaraange, ak lan mooy topp.

Ngir njàng rekk la. Du joxe ay ndigal ci wàllu koppar, dugal xaalis, yoon walla galag, te du leen wax ngeen jënd, jaay walla denc dara.

Xaalis jumtukaayu weccante la.

Kenn bëggul xaalis ngir xaalis rekk. Li nu ko bëgge mooy li ñu ko man a jënde. Biyetub xaalis kayit rekk la. Li koy def lu am njariñ mooy ne ñeneen ñi dinañu ko nangu ngir weccante ko ak li nu bëgg dëgg, ndax yaakaar nañu ne ñeneen dinañu ko nangu ëllëg.

Loolu moo wuuteel xaalis ak weccante alal ak alal.

Ci doxalinu weccante alal ak alal, weccante bi manul am lu dul su ñaar ñépp bëggee li ki ci des yor, ci benn jamono te ci ay dayo yu leen méngoo. Boroom xam-xamu koom-koom ñi dañuy woowe loolu méngook ñaari soxla ci benn jamono. Su ngeen beyee ceeb te soxla ay dàll, ñawkatub dàll bi man na bëgg diwlin togg, te du ceeb. Xaalis dafay faj loolu ci xàjjale jaay ak jënd: dangeen di jaay seen ceeb kenn, te jënd ay dàll ci keneen.

Li ëpp, xaalis ñetti liggéey lay def.

Mooy jumtukaayu weccante: nit ñi dañu koy nangu ci pey. Mooy bennalub xayma: ci moom lañuy waxe njëg yi, ba nu man a méngale dayob mbir yu wuute. Te mooy dencukaayu dayo: dafay jàllale dayo jóge ci tey jëm ci ëllëg. Amul xaalis buy denc dayo ci anam wu mat sëkk, waaye am na ay xeetam yu seen kàttanu jënd di wàññiku ndànk lu ëpp ñeneen.

Ci jaar-jaaru doomu Aadama, mbir yu bare jëfee nañu ni xaalis: xorom, xol yu jóge ci géej, per, jur, xànjar, xaalis bu weex ak wurus. Metaal yu am solo yi dañu leen daan jëfandikoo fu nekk ndax dañoo jafe a gis, yàgg te ñu bare nangu leen. Waaye yóbbu ak aar metaal dafa jafe, moo tax bànk yi tàmbalee joxe ay kayit yu dëggal sañ-sañu jot ci dayob metaal bu ñu tëral. Ci ay xeeti doxalinu xaalis bu sukkandiku ci wurus, yoon dafa lëkkale woon bennalub xaalis ak dayob wurus. Sàrt yi dañu daan wuute ci barab ak jamono.

Bi jamono di dox, xaalis gën a sukkandiku ci ay kurél ak ay dige, lu ëpp metaal. Ci 1971, Etaasini dafa taxawal weccante dolaar ak wurus gu nguuram daan nangul nguur yi ak bànki digg yu bitim-réew. Tey, li ëpp ci xaalisu réew yi ay xaalisu fiat lañu: xaalis bu ñuy génne ci ndigalu nguur, li ëpp jaarale ko ci bànku digg, te kenn manul ko weccee ak dayob wurus bu ñu tëral walla beneen alal. Baatu fiat ci làkku Latiin dafay tekki "na ñu ko def", te li ëpp ñu jàppe ko ni "ci ndigal".

Xaalisu fiat dafay dox ndax nit ñi, liggéeyukaay yi, bànk yi ak nguur yi dañu ko nangu. Li ëpp, yoon yi dañu koy def xaalis bu ñu war a nangu ci pey, te waral ñu jëfandikoo ko ngir fey galag. Nit ñi dañu ko bëgg ndax ñépp ñi leen wër dañu koy jëfandikoo.

Jóge nanu ci xaalis bu sukkandiku ci dara, dem ci xaalis bu sukkandiku ci kóolute gi ñu am ci kenn.

Bu nit ñi déggee baat bi «yokkug njëg yi», li ñuy faral di xalaat mooy njëg yi di yéeg.

Yokkug njëg yi mooy yokku gu sax ci tolluwaayu njëg yi ci seen mboolem. Weneen wetam mooy kàttanu jënd: limu mbir yi benn nattukaayu xaalis man a jënd. Su njëgu dàmbu mbir yu war a am yéegee jóge ci 100 nattukaayi xaalis ba 110, 100 nattukaay yooyu dootuñu man a jënd dàmb bi yépp.

Yokkug njëg yi am na sabab yu bari, te xam-xamkati koom-koom yi di werante ci tolluwaayu ndawtal lu ci nekk: yokkug xaalis ak leble, jafe-jafey joxe mbir yi, coppite ci laaj, néewug dooley xaalis, juuti ak li defar mbir yi di laaj. Am na benn sabab bu war a ñu ko seetlu ndax ab tànn la, du lu ñëw rekk: ci doxalinu xaalisu fiat, ab lim bu néew ci kurél yi man nañu yokk limu xaalis ak leble te soppi sàrt yi ko lal.

Xalaatleen ci li may benn mbir ag solo.

Nataalu Mona Lisa bu njëkk bi gën na a am solo bépp roy-royam, du ndax moo gën a rafet, waaye ndax moom rekk moo am. Ñàkk a bare rekk doyul ngir may ab mbir ag solo, waaye bu nit ñi bëggee ab mbir, lim bi ci am dafa am solo.

Bu limu xaalis bi gën a gaaw a yokku mbir yi mu man a jënd, nattukaay bu ci nekk dafa faral di man a jënd lu gën a néew.

Yokkug njëg yi du laal ñépp ci benn anam. Nit ku ëpp ci alalam nekke xaalis bu mu yor walla xaalis bu mu denc man na ñàkk ci kàttanam ci jënd. Nit ku moom alal ju njëgam di yéeg man na am kaaraange ci genn wàll. Payoor yi ak njëg yi itam duñu soppeeku ci benn gaawaay.

Xaalis bi ci seen koontu bànk itam wuute na ak xaalis bi ngeen yor ci seen loxo. Bànk du denc lépp li ñu ci def ci anam wu xaalis bu ñu man a jël ci saa si: li ci ëpp dafay ko leble ak a def ci ay dugal. Limu xaalis bi ci seen koontu bànk mooy dige bi bànk bi def ne dina leen ko fey. Dige boobu dafay faral di mat, waaye mu ngi aju ci bànk bi ak sàrt yi koy doxal.

Jéemleen ko: seetlu kàttanu jënd

Tànnleen benn mbir bu ñu faral di jëfandikoo ci seen gox, ni mburu, dem ak dikk, walla kredib telefon. Bindleen njëgam tey. Laajleen kenn ñaata la doon jar ay at gannaaw, ba noppi ngeen seet ci ab wayndare bu wóor su ngeen ko manee. Ndax dugg-dugg yi yokku nañu ci noonu? Lan leneen moo man a leeral coppite gi?

Lii lépp tekkiwul ne xaalisu fiat doxul. Dafay yombal fey yi, may leble gu man a déppoo ak soxla yi, ak jumtukaay yu ñuy jëfandikoo ngir jànkoonte ak jafe-jafe yu réy. Waaye kàttan googu mu am ci soppeeku dafay jur itam ay risk: lim bi ci am ak sàrt yi ko lal man nañu soppeeku, te ñi koy jëfandikoo amuñu cér bu mag ci dogal yi.

Looloo tax nit ñi di wut yeneen pexe, te moo tax ñu sos Bitcoin.

Laata Bitcoin, yónnee xaalis ci internet daan sukkandiku saa su nekk ci mbootaay gu ñu wóolu: bànk walla këru feyukaay buy yor téereb konte bi, nangu konte yi, te mën a yeexal, tere walla delloo fey gi. Ay fukki at yu bare, xam-xamkati xarala yu ordinatëër yi jéemoon nañu sos xaalis bu dijitaal bu amul benn kilifa guy ko génne. Li ci jafe woon mooy ne xibaar bu dijitaal yomb na a sotti. Su ñu mënoon a sotti benn dërëm bu dijitaal te jëfandikoo ko ñaari yoon ngir fey, du mënoon a nekk xaalis. Loolu lañuy woowe jàngorob jëfandikoo benn xaalis ñaari yoon.

Ci 31 Oktoobar 2008, benn nit walla mbooloo muy jëfandikoo turu Satoshi Nakamoto siiwal na ab jukki buy leeral ab saafara: Bitcoin: Ab Doxalinu Xaalis bu Elektaroonig bu Nit di Jox Moroomam. Lëkkaloo gi tàmbali na ci Sanwiye 2009.

Bitcoin xaalis bu dijitaal la bu kenn du ko doxal moom rekk, te am lim bu am àpp, te mën nañu koo yónnee nit ak nit te soxlawul ndigalu bànk.

Nekk lu kenn du doxal moom rekk mooy amul benn biro bu ëmb lépp bu mën a sos konte, soppi xaalis bi ci konte yi, walla nangu kan moo ci mën a bokk. Ku nekk mën na yebbi te seet porogaraam bi ñépp mën a gis kódam, te ordinatëër yu bare yu boppam jot nañu ci benn sotti bu téereb bind bi. Loolu tekkiwul ne ñépp a yem kàttan. Dafay tekki ne amul kenn ku ci bokk ku mën a soppi téereb konte bi walla sàrt yi yor xaalis bi ngir ñépp.

Am lim bu am àpp mooy limu bitcoin du mas a ëpp 21 milyoŋ bitcoin. Bitcoin yu bees dañuy génn ci ab porogaraam bu ñépp mën a xam, te ordinatëër yu boppam yu ñuy woowe ponk dañuy bañ bépp blook bu moy sàrt boobu. Àpp bi wóor na ndax ku nekk mën na ko seet. Waaye du sàrtu àddina: dafay sax ndax ñi ci bokk dañuy wéy di ko sàmm. Te lim bu am àpp wóoralul ne njëg gi dina yéeg. Njëg gi aju na ci laaj gi ak li ñu am ngir jaay.

Dox nit ak nit mooy ngeen mën a yónnee bitcoin kenn ku nekk, fu mu nekk, te ubbéenul konte ci lëkkaloog Bitcoin walla ñaan benn kilifa gu ëmb lépp mu may leen ndigal. Amul benn këru liggéey bu mën a tëye bitcoin yi ngeen yor seen bopp. Wàll wi ci des ci moom-bopp googu mooy warugar: jëfandikoo xaalis gu sàrt yi nangu, lu ëpp duñu ko mën a delloo gannaaw, te amul benn biro buy dimbali jëfandikukat yi ci lëkkaloo gi.

Benn xalaat bu jubadi mooy ne Bitcoin kenn mënu koo jot ndax benn bitcoin dafa jafe. Soxlawuleen a jënd walla jëfandikoo benn bitcoin bu mat. Benn bitcoin mën nañu koo séddale ci 100 000 000 cér yu gën a ndaw yu ñuy woowe satoshis, walla sats. Am 100 000 sats ak am 0,001 bitcoin benn limu xaalis lañu.

Lëkkaloo gi sukkandiku na ci ay bokk yu wuute: jëfandikukat yi di yónnee, di jot, te di denc bitcoin; ponk yi di seet ndax bépp jëfandikoo xaalis ak bépp blook topp na sàrt yi; ak gasikat yi di joŋante ngir yokk blook bu bees ci téereb bind bi lu tollu ci fukki simili yu nekk. Téereb bind boobu, di càllala blook yi, ñépp a ko mën a gis, te bindaat ko dafay laaj lu bare lool.

Ab leeral ci mbind mi: Bitcoin bu am B bu mag, lu ëpp, dafay tekki lëkkaloo gi walla doxalin wi. bitcoin bu am b bu ndaw dafay tekki xaalis bi ci boppam.

Bitcoin itam am na ay ngëneel ak ay ñàkk. Njëgam mën na soppeeku ci lu gaaw. Njuumte yi, lu ëpp, duñu leen mën a jubbanti. Fi ñuy nangoo fey ak moom dafa néew ba tey ci barab yu bare, te jëfandikoo ko ci kaaraange dafay laaj ab njàng. Bitcoin dafay wuutal genn wóolu gu ñu am ci këri doxalin yi ak saytu ak warugaru ku nekk. Dindiwul risk yi.

Ab dencukaayu Bitcoin jumtukaay la, lu ëpp ab jëfekaay, buy tax ngeen man a jot, seet ak yónnee bitcoin. Deesu denc seen bitcoin ci biir seen telefon: dañu koy bind ci blockchain bi. Dencukaay bi mooy saytu caabi yi leen di may ngeen firndeel ne yéen a ko moom te maye ndigal ngir fay.

Kon laaj bu jëkk ci bépp dencukaay mooy: kan moo yor caabi yi?

Kan moo yor seen bitcoin ci dëgg?

Ak ab dencukaay bu ngeen yor caabi yi seen bopp, yéen a yor caabi yi.

Bu ngeen koy samp, dafay leen won ab waxyu cosaan (ñu koy woowe itam waxyu delloo): ab limu baat yu toftaloo, lu ëpp 12 walla 24. Man na sosaat seen caabi yi ci beneen jumtukaay. Képp ku ko am man na jël seen bitcoin. Waxyu cosaan wi du sotti bu ñuy denc rekk: dafay may sañ-sañ bu mat.

Sàmmleen ko:

• bindleen ko bu baax ci kayit bi ngeen di sos dencukaay bi;
• dencleen ko fu dul jokkoo ak internet, te sutura, ci barab bu mu dul réer walla yàqu;
• buleen ko mukk nataal, yónnee ci imeel, denc ci kàdduy xalaat ci niir wi, walla yónnee ci ab bataaxal;
• buleen ko mukk bind ci ab dalub web.

Su seen waxyu cosaan ak seen jumtukaay réeree, kenn du man a delloo seen bitcoin ngir yéen.

Ak ab dencukaay bu ab antarpiriis yor caabi yi, ab antarpiriis moo leen di yoreel caabi yi, ni ab bànk tuuti. Xaalis bi feeñ ci seen kont mooy dige bi antarpiriis bi def ne dina leen fay. Samp gi dafa nirook li ngeen miin, te man ngeen am ndimbal, waaye antarpiriis boobu ngeen wéeru: man na yamale génne xaalis, tëj kont, ñu song ko ci wàllu informatik, walla mu taxaw liggéey.

Ab wax ju am njariñ ci àddinay Bitcoin: su caabi yi du yu ngeen moom, kon xaalis bi du bu ngeen moom. Tànn anam gi ñuy yore seen alal du natt seen njariñ. Li am solo mooy xam ban xeet ngeen di jëfandikoo ak li ngeen wóolu.

My First Bitcoin du digle ay dencukaay yu mu tudd. Jumtukaay yi, fay yi ak boroom yi dañuy soppeeku, te li méngoo ak ab mbooloo man na bañ a méngoo ak beneen. Laajleen ab jàngalekat bu ñu wóolu li nit ñi di jëfandikoo ci seen gox, te seetleen yéen ci seen bopp mbir yii bala ngeen di jëfandikoo benn dencukaay:

• Caabi yi: kan moo yor caabi yi, yéen walla ab antarpiriis?
• Delloo: lan mooy xew su seen telefon réeree walla antarpiriis bi nekkatul?
• Cosaan: ndax ci dalub web bu ofisyeel bi walla ci xëtu jëfekaay bi ci jaayukaayu jëfekaay yi ngeen ko yebee, te du ci lëkkalekaay bu leen kenn yónnee?
• Kod: ndax kod bi ubbeeku na ñépp te ñuy ko toppatoo bu baax? (Kod bu ubbeeku ñépp rekk du firndeel ne ab jumtukaay wóor na.)
• Fay yi: ban fay lañuy laaj ngir yónnee, jot walla génne xaalis?
• Fey yi: ndax dafay nangu fey yi ngeen soxla, ci blokseen bi walla ci Lightning?

Bitcoin am na ñaari anam yu ñu faral di jëfandikoo ngir fey. Ci blokseen bi lañuy bind fey yi te jaarul fenn. Lightning ab lëkkalekaayu fey la bu ñu tabax ci kaw Bitcoin ngir fey yu gaaw, yu tuuti te bari yoon, niki jënd benn kaas kafe. Dencukaayu Lightning itam, kenn mën na ko sàmmal boroom bi, walla boroom bi di ko sàmmal boppam.

Ñetti sàrt yii dinañu leen aar bi ngeen di jàng:

1. Jëkkleen a jàng. Buleen jëf ndax bànneex bu ëpp, ragal walla ñu di leen gàllankoor.
2. Tambalileen ci lu tuuti. Nattu leen jumtukaay yi ngeen xamul ak xaalis bu su leen réeree, du leen lor.
3. Buleen gëm rekk, seetleen ba wóor. Seetleen nit ki, anamu fey gi, màkkaay bi ak limu xaalis bi ba wóor, bala ngeen di nangu ab fey.

Séddooleen xibaar yi ñuy jëfandikoo ngir ngeen jot xaalis, waaye buleen séddoo mukk ay kumpa. Mën ngeen séddoo ab màkkaay walla ab laaju fey. Warulees a séddoo mukk ab mbooloom baati njàlbéen walla ab caabi bu sutura. Benn jàngalekat, këru dencukaay walla liggéeykatu ndimbal bu jub du leen ko laaj mukk.

Taxawleen su kenn di leen gaawal walla di leen sant ngeen nëbb li ngeen di def, di leen dig dugal xaalis gu wóor, di leen laaj ngeen jëkk a yónnee bitcoin, walla di leen laaj seen mbooloom baati njàlbéen. Dal-leen. Buleen séddoo dara. Buleen yónnee dara. Ba noppi, seetleen ba wóor ci benn bëtu xibaar bu ngeen xamoon ba noppi.

Xaalis day sukkandiku ci ay sàrt ak kóolute

Xaalisu fiat day yombal fey, waaye ay kurum yu néew ñoo tëral limu xaalis bi ak sàrt yi ko yilif, te kàttanam ci jënd mën na wàññiku ak demug jamono.

Bitcoin day joxe yeneen sàrt

Dale ko ci 2009, Bitcoin di joxe xaalis bu ñépp mën a jot, bu lim bi ñuy génne am àpp te ñépp mën koo xam, te ñu mën koo seetlu ci lu dul kóolute rekk. Waaye dafay ànd itam ak ay jafe-jafe: njëg buy yéeg tey wàcc, ay njuumte yu kenn mënul a dindi, ak warugaru ku nekk ci boppam.

Kaarange moo jiitu

Jëkkleen a jàng, tàmbalileen ci lu néew, te seetlu lépp. Buleen séddoo seen waxi jiwu ak kenn mukk. Soxlawuleen a def lépp benn yoon: benn jéego bu wóor ci kanam doy na.

Lii tàmbali rekk la

Delluleen ci juróomi laaj yi ci njàlbéen gi. Lan ngeen ciy tontu léegi?

Ab Diplom bu Bitcoin mooy jéego bi ci topp. Ñeenti pàccam yi dinañu leen yóbbu fu gën a sore: ci dégg xaalis, ci ni Bitcoin di doxe, ci jëfandikoo Bitcoin ci kaarange, ba ci Bitcoin ci seen askan. Saxleen ci bëgg a xam, wéyleen di laaj, te gën a jàng ci myfirstbitcoin.org.