Học phần 3: Sử dụng Bitcoin an toàn

Mô-đun 3 chuyển từ phần giải thích sang thực hành an toàn cho người mới bắt đầu. Mô-đun này không giúp mọi học viên sẵn sàng quản lý tài sản có giá trị lớn theo hình thức tự lưu ký. Mô-đun giúp học viên phân biệt thông tin công khai với thông tin bí mật, so sánh các phương án lưu ký, thực hành chuẩn bị cho việc khôi phục, xác minh chi tiết thanh toán, nhận biết các điều kiện không an toàn và thể hiện các thao tác bắt buộc trong điều kiện hỗ trợ đã được phê duyệt.

Câu hỏi định hướng:

Tôi làm thế nào để chịu trách nhiệm về việc sử dụng và bảo vệ Bitcoin?

Cam kết của học viên:

Tôi có thể giải thích các khái niệm cơ bản về lưu ký và an toàn, đồng thời thể hiện các thao tác bắt buộc một cách an toàn trong điều kiện có hỗ trợ.

Nếu đây là lần đầu tiên quý vị giảng dạy Mô-đun 3: Hãy tự thực hành toàn bộ quy trình an toàn trước buổi học. Sử dụng ví thực hành không có tiền, bản in màn hình hoặc công cụ mô phỏng. Không bao giờ vừa tìm hiểu một ví mới hoặc quy trình khôi phục mới vừa hướng dẫn học viên, và không bao giờ yêu cầu học viên tiết lộ thông tin bí mật thật. Việc kiểm tra chậm rãi, để học viên có thể quan sát rõ ràng, quan trọng hơn việc hoàn tất một giao dịch thật.

Chương trình Bitcoin Diploma dành cho việc học tập và thực hành. Chương trình có thể bao gồm việc tạo ví, thao tác với các từ khôi phục đã được chuẩn bị sẵn, hoặc hoàn thành quy trình mô phỏng nhận tiền hay khôi phục ví. Tuy nhiên, trong lớp học, màn hình, thiết bị, cụm từ khôi phục hoặc thông tin chi tiết về ví có thể vô tình bị người khác nhìn thấy, sao chép, chia sẻ hoặc bị xâm phạm. Ví thực hành là lựa chọn mặc định; chúng không phải là ví cá nhân để bảo vệ những khoản tiền có giá trị đáng kể.

Hãy áp dụng nhất quán sự phân biệt sau:

• Một ví thực hành thường không có tiền, là ví mô phỏng hoặc nằm trong môi trường thử nghiệm. Ví này được dùng để học một quy trình, được ghi nhãn rõ ràng và không được dùng để bảo vệ những khoản tiền có giá trị đáng kể. Không để thông tin khôi phục của ví này được dùng để bảo vệ những khoản tiền có giá trị đáng kể về sau.
• Một ví cá nhân được tạo cho học viên tự mình quyết định nhận hoặc nắm giữ những khoản tiền có giá trị đáng kể sau chương trình Bitcoin Diploma. Việc này đòi hỏi một ví mới, thông tin khôi phục mới, quá trình thiết lập riêng tư và sự chú ý kỹ lưỡng hơn đến quyền riêng tư và bảo mật.

Hãy lên kế hoạch ngừng sử dụng các ví thực hành khi kết thúc chương trình Bitcoin Diploma bất cứ khi nào khả thi: xóa dữ liệu hoặc đặt lại thiết bị dùng tạm, trả lại thiết bị dùng chung, đồng thời tiêu hủy hoặc hoàn trả một cách an toàn các tài liệu khôi phục đã chuẩn bị sẵn. Tuyệt đối không giữ lại tài liệu có thể cho phép truy cập vào tiền của học viên về sau.

Giảng viên có thể chọn một hoạt động dùng tiền thật với số tiền nhỏ khi phù hợp với bối cảnh địa phương và học viên. Trước khi bắt đầu, hãy giải thích sự khác biệt so với ví thực hành: tiền thật có thể bị mất, ví dùng tiền thật và lịch sử giao dịch có thể tiết lộ thông tin cá nhân, và thông tin khôi phục cần được xử lý với mức độ bảo đảm tính riêng tư cao hơn. Hãy giải thích cách thức thực hiện cụ thể, số tiền và các điều kiện dừng; bảo đảm việc tham gia là tự nguyện; đồng thời đưa ra một hoạt động tương đương không dùng tiền nhưng vẫn đạt được kết quả học tập.

Giảng viên có thể lựa chọn cung cấp hỗ trợ tùy chọn cho học viên muốn tạo ví cá nhân để sử dụng sau chương trình Bitcoin Diploma. Hãy tách biệt việc này với hoạt động thực hành trên lớp và việc cấp chứng nhận: việc này phải mang tính tự nguyện, không được là điều kiện bắt buộc để đạt yêu cầu và phải bắt đầu bằng một ví mới cùng thông tin khôi phục mới. Hãy để học viên tự kiểm soát thiết bị và thông tin bí mật của mình một cách riêng tư. Không quan sát, thu thập, sao chép, chụp ảnh, gửi qua tin nhắn, lưu trữ hoặc giữ lại cụm từ khôi phục cá nhân, khóa riêng tư, mật khẩu, số dư hoặc lịch sử ví. Hãy tạm dừng hoặc giới thiệu học viên đến nguồn hỗ trợ phù hợp tại địa phương nếu không thể bảo đảm tính riêng tư trong quá trình thiết lập hoặc nếu giảng viên không thể giải thích quy trình một cách an toàn.

Ghi một kết quả cho mỗi năng lực được đánh giá. Các mã dạng thập phân C là các tiêu chí năng lực và những biểu hiện cần quan sát theo thang đánh giá, không phải các dòng đạt/không đạt riêng biệt.

Sử dụng các cuộc thảo luận có hướng dẫn để phát triển và ghi nhận năng lực hình thành trong quá trình học F1 thông qua việc giải thích rõ ràng, đưa ra minh chứng phù hợp, lắng nghe với thái độ tôn trọng và lập luận cơ bản. F1 không phải là điều kiện bắt buộc để được cấp chứng nhận.

Mô-đun này đòi hỏi việc quan sát từng học viên nhiều hơn so với Mô-đun 1 và 2. Một buổi học kéo dài hai giờ có thể đủ để giới thiệu và thực hành nội dung, nhưng có thể không đủ thời gian để đánh giá từng học viên một cách đáng tin cậy.

Trước buổi học, hãy ước tính:

• số lượng nhiệm vụ cá nhân cần được quan sát
• thời gian thực tế cần dành cho mỗi học viên
• thời gian chờ do dùng chung thiết bị
• nhu cầu hỗ trợ về khả năng tiếp cận và ngôn ngữ
• số lượng giảng viên hoặc người đánh giá; và
• thời gian dành cho phản hồi và đánh giá lại.

Hãy bố trí các trạm thực hành quy mô nhỏ hơn, thêm một giảng viên hoặc thêm buổi học khi cần thiết. Thực hành nhóm có giá trị, nhưng hãy tạo cơ hội riêng cho từng học viên thể hiện năng lực. Có thể sắp xếp một buổi hẹn hoặc buổi học bổ sung khi học viên cần thêm thời gian.

• Đọc Học phần 3 trong Hướng dẫn dành cho học viên và thực hành từng phần minh họa.
• Chọn chính xác ví, mô phỏng, môi trường thử nghiệm hoặc trình tự thao tác in sẵn đã chuẩn bị.
• Xác minh nguồn, phiên bản, mạng lưới, mô hình lưu ký, quy trình khôi phục và quy trình đặt lại của công cụ.
• Quyết định xem học viên sẽ sử dụng mô phỏng, môi trường thử nghiệm, ví thực hành không có tiền, mô hình vật lý hay môi trường thực tế có mức rủi ro thấp được nhà giáo dục phê duyệt. Với mọi môi trường thực tế, hãy chuẩn bị phần giải thích rủi ro, quy trình lựa chọn tự nguyện và phương án tương đương không sử dụng tiền.
• Chuẩn bị các địa chỉ mẫu trên chuỗi, hóa đơn Lightning, *txid*, mã QR và ảnh chụp màn hình có ghi rõ MẪU — KHÔNG THANH TOÁN.
• Chuẩn bị các thẻ để phân loại thông tin công khai/bí mật.
• Chuẩn bị một địa chỉ được chủ động công khai hoặc một giao dịch trong quá khứ cho hoạt động tìm hiểu lịch sử địa chỉ. Tuyệt đối không sử dụng dữ liệu có liên hệ với học viên.
• Chuẩn bị một phiên bản giả của cụm từ khôi phục hoặc một ví thực hành không có tiền, dùng một lần để thực hành khôi phục.
• Chuẩn bị các tình huống lừa đảo và thay thế nội dung bộ nhớ tạm.
• Xem lại Thư viện hoạt động để tìm ý tưởng thực hành phù hợp, đồng thời điều chỉnh mọi hoạt động về ví hoặc thanh toán theo các điều kiện an toàn và đánh giá được nêu tại đây.
• Chuẩn bị bảng so sánh các cách có được bitcoin phù hợp với địa phương mà không chỉ định nhà cung cấp ưu tiên.
• Xác định các bước hữu ích, sự hỗ trợ, giới hạn an toàn, phương pháp đặt lại và mọi ghi chú tùy chọn cho từng hoạt động dùng để đánh giá.
• Bố trí một không gian riêng tư để tránh việc màn hình và minh chứng của học viên bị quan sát khi không cần thiết.
• Đảm bảo mọi nhiệm vụ thực hiện trong môi trường thực tế đều có phương án tương đương trên bản in hoặc không sử dụng tiền.

Khi có thể, hãy chia nội dung học thành hai phần và dành riêng một khoảng thời gian để đánh giá.

Phần A: kiến thức nền tảng về lưu ký

Phần B: xác minh và an toàn

Chỉ lên lịch quan sát chính thức sau khi học viên đã thực hành có hỗ trợ.

Sử dụng câu sau:

Một ví Bitcoin quản lý các khóa và thông tin giao dịch. Ví không lưu trữ bitcoin bên trong điện thoại hay thiết bị.

Làm rõ sự tách biệt giữa:

• bản sổ cái Bitcoin dùng chung
• các khóa và chức năng ký của ví
• giao diện và kết nối mạng của ví; và
• bất kỳ dịch vụ bên ngoài nào mà ví phụ thuộc vào.

Đặt câu hỏi:

• Nếu điện thoại bị hỏng, những gì vẫn còn tồn tại?
• Điều gì quyết định khả năng khôi phục quyền truy cập?
• Một ứng dụng được gọi là “ví” có phải lúc nào cũng cho người dùng quyền kiểm soát các khóa không?

Khi so sánh các ví, hãy sử dụng các tiêu chí nhất quán:

• quyền lưu ký
• nguồn cung cấp đã được xác minh và tình trạng mã nguồn mở
• khả năng khôi phục và tính tương thích
• quyền riêng tư và mức độ phụ thuộc vào máy chủ
• các loại hình thanh toán được hỗ trợ
• khả năng hoạt động liên tục và việc bảo trì
• chi phí và mức độ phù hợp với thiết bị; và
• nguồn hỗ trợ an toàn sẵn có.

Ưu tiên phần mềm ví mã nguồn mở có uy tín lâu năm khi phù hợp với nhu cầu của người học, vì mã nguồn mà công chúng có thể kiểm tra có thể giúp tăng tính minh bạch. Hãy xem sự ưu tiên đó là một yếu tố trong việc đánh giá theo bối cảnh, chứ không phải một quy tắc hay sự bảo đảm. Mỗi ví đều có những đánh đổi, và mã nguồn mở không chứng minh rằng một công cụ là an toàn, được bảo trì, được cài đặt đúng cách hay phù hợp với người học. Hãy giúp người học xác định liệu mã nguồn có cho phép công chúng kiểm tra hay không, đồng thời cân nhắc điều đó cùng với quyền lưu ký, khả năng khôi phục, tính tương thích, quyền riêng tư, chi phí, việc bảo trì và nguồn hỗ trợ an toàn tại địa phương. Không tạo danh sách ví được phê duyệt chung cho mọi nơi trong khóa học hoặc giới thiệu một ví là lựa chọn phù hợp cho tất cả mọi người.

Hãy giảng rằng trên chuỗi, địa chỉ Bitcoin là thông tin nhận tiền công khai được tạo từ các khóa của ví. Đó không phải là mật khẩu, thông tin đăng nhập tài khoản hay bằng chứng cho thấy người yêu cầu thanh toán là đáng tin cậy.

Hãy dạy những thói quen sau cho người mới bắt đầu:

• lấy địa chỉ từ ví dự định dùng để nhận tiền
• xác nhận đang sử dụng Bitcoin và đúng mạng
• phân biệt địa chỉ trên chuỗi với hóa đơn Lightning hoặc địa chỉ Lightning
• sao chép hoặc quét thay vì nhập thủ công
• đối chiếu sau khi sao chép
• xác minh toàn bộ địa chỉ trên màn hình đáng tin cậy đối với các khoản thanh toán quan trọng
• sử dụng địa chỉ mới cho lần nhận tiền mới khi ví cung cấp địa chỉ đó; và
• thử giao dịch với số tiền nhỏ khi chưa quen với số tiền hoặc quy trình.

Không nói với học viên rằng chỉ cần đối chiếu các ký tự đầu và cuối là đủ để phòng tránh mọi rủi ro. Đây là cách kiểm tra nhanh hữu ích, nhưng việc xác minh toàn bộ địa chỉ trên màn hình đáng tin cậy mang lại sự bảo đảm cao hơn đối với các khoản thanh toán quan trọng.

Hoạt động: công khai hay bí mật?

Hãy chuẩn bị các thẻ ghi:

• địa chỉ trên chuỗi
• mã QR của địa chỉ
• hóa đơn Lightning
• txid
• khóa công khai
• khóa riêng tư
• cụm từ khôi phục
• mật khẩu hoặc mã PIN của ví
• ảnh chụp màn hình số dư; và
• kế hoạch bảo mật hoặc khôi phục.

Học viên phân loại các thẻ thành:

• thông tin nhận tiền hoặc sổ cái công khai
• thông tin bí mật dùng để chi tiêu hoặc truy cập; và
• thông tin phụ thuộc vào ngữ cảnh, có thể công khai về mặt kỹ thuật nhưng riêng tư về mặt cá nhân.

Hãy tổng kết và làm rõ rằng “công khai trên giao thức” không có nghĩa là “an toàn khi gắn với danh tính của một người”. Một txid hoặc địa chỉ có thể tiết lộ hoạt động và các mối quan hệ.

Hoạt động này giúp làm rõ vấn đề quyền riêng tư trên sổ cái công khai.

Mục đích: Cho thấy rằng hoạt động của một địa chỉ có thể được quan sát và việc sử dụng địa chỉ nhiều lần có thể khiến các giao dịch dễ bị liên kết với nhau hơn.

Tài liệu và công cụ: Một địa chỉ hoặc giao dịch được chủ ý công khai và do nhà giáo dục chuẩn bị; giao diện nút cục bộ, trình khám phá chuỗi khối tùy chọn hoặc bản in ảnh chụp màn hình có ghi ngày; các câu hỏi về quyền riêng tư.

Giới hạn an toàn: Không bao giờ yêu cầu người học tìm kiếm, hiển thị hoặc chia sẻ địa chỉ hay giao dịch thuộc về họ, bạn cùng lớp, một cá nhân riêng tư hoặc một tổ chức chưa đồng ý. Bản thân việc tìm kiếm một địa chỉ qua trình khám phá chuỗi khối của bên thứ ba cũng có thể tiết lộ sự quan tâm đến địa chỉ đó.

Hướng dẫn triển khai:

1. Nêu rõ vì sao ví dụ này an toàn và công khai.
2. Hỏi người học xem họ dự đoán người quan sát có thể thấy những gì.
3. Xác định các giao dịch, số tiền, thời điểm hoặc việc tái sử dụng địa chỉ có thể quan sát được trong ví dụ đã chuẩn bị.
4. Hỏi xem địa chỉ đó có dấu hiệu đã nhận tiền nhiều hơn một lần hay không.
5. Thảo luận về những điều người quan sát có thể suy luận và những điều họ không thể biết chắc chắn.
6. Cho thấy nhiều ví tạo địa chỉ nhận tiền mới.
7. Giải thích rằng các địa chỉ cũ có thể vẫn còn hiệu lực, nhưng địa chỉ mới giúp cải thiện quyền riêng tư bằng cách giảm khả năng dễ dàng liên kết các giao dịch với nhau.

Thảo luận tổng kết:

• Chỉ riêng một địa chỉ có tiết lộ danh tính pháp lý không?
• Việc kết hợp dữ liệu công khai với thông tin khác có thể thay đổi câu trả lời như thế nào?
• Việc sử dụng địa chỉ mới có giúp Bitcoin bảo đảm quyền riêng tư về mọi mặt không?
• Vì sao nhà giáo dục nên tránh tìm kiếm địa chỉ của người học trên một trang web công khai?

Phương án thay thế khi ngoại tuyến: Sử dụng một chuỗi hình minh họa được in ra, cho thấy một địa chỉ chỉ được dùng một lần và một địa chỉ khác được dùng lại qua nhiều lần nhận tiền.

Hãy luôn nhấn mạnh quy tắc thực hành sau:

Thông tin công khai dùng để nhận tiền có thể được chia sẻ. Thông tin riêng tư dùng để chi tiêu phải được giữ bí mật.

Hãy giảng giải rằng:

• một khóa riêng tư cho phép chi tiêu thông qua một chữ ký số
• một khóa công khai hỗ trợ xác minh mà không tiết lộ khóa riêng tư
• các ví hiện đại tự động quản lý nhiều khóa; và
• người mới bắt đầu không nên sao chép hoặc thao tác trực tiếp với khóa riêng tư dưới dạng chuỗi ký tự thô.

Không dùng cách diễn đạt “khóa riêng tư chứng minh quý vị là ai.” Khóa này chứng minh quyền thực hiện giao dịch, chứ không chứng minh danh tính pháp lý.

Không một nhà giáo dục, công ty cung cấp ví, nhân viên sàn giao dịch, nhà phát triển, nhân viên hỗ trợ hay người của công chúng nào hoạt động chính đáng lại cần khóa riêng tư hoặc cụm từ khôi phục của học viên.

Một cụm từ hạt giống, còn được gọi là cụm từ khôi phục, là một phương thức khôi phục được nhiều ví sử dụng. Đây là một danh sách các từ theo thứ tự, có thể tái tạo các khóa cho những thiết kế ví tương thích. Không phải ví nào cũng có tính năng này, và cụm từ này có quyền năng lớn hơn mật khẩu tài khoản thông thường.

Hãy giảng giải các hệ quả:

• các từ chính xác theo đúng thứ tự có thể khôi phục quyền kiểm soát
• bất kỳ ai có được cụm từ này đều có thể giành quyền kiểm soát
• việc làm mất cụm từ có thể khiến không còn cách khôi phục
• khả năng tương thích của ví rất quan trọng; và
• cụm từ hạt giống có khả năng đã bị lộ phải được coi là không còn an toàn.

Tuyệt đối không làm những việc sau trong lớp

• Không yêu cầu học viên đọc to các từ khôi phục.
• Không đi quanh lớp khi học viên đang ghi lại các từ khôi phục thật.
• Không để học viên chụp ảnh, gửi qua tin nhắn, gửi email, in, lưu trên đám mây hoặc nộp cụm từ khôi phục.
• Không dùng ví thật có tiền của một học viên để trình diễn việc khôi phục trước mọi người.
• Không nhập cụm từ khôi phục của ví phần cứng vào một trang web hoặc biểu mẫu thông thường trên máy tính.
• Không giữ lại những cụm từ thực hành mà sau này được dùng để bảo vệ tiền của học viên.

Hoạt động: mô phỏng mức độ sẵn sàng khôi phục

Trình bày: Trình diễn toàn bộ quy trình kiểm tra khôi phục bằng các từ khôi phục đã chuẩn bị sẵn hoặc một ví thực hành trống chỉ dùng tạm. Các từ này có thể khôi phục ví thực hành trống đó, nhưng không được dùng để bảo vệ ví cá nhân hoặc ví có tiền. Giải thích về khả năng tương thích, quyền riêng tư, kết quả mong đợi và việc đặt lại.

Thực hành: Học viên sắp xếp các thẻ đã chuẩn bị sẵn theo thứ tự hoặc khôi phục một ví thực hành chỉ dùng tạm trong môi trường riêng tư, có kiểm soát. Họ phải giữ tài liệu ngoài tầm nhìn của người khác và nhận diện các yêu cầu không an toàn.

Vận dụng: Học viên giải thích hoặc trình diễn cách:

1. sử dụng hướng dẫn chính thức dành cho đúng ví đang dùng.
2. xác nhận khả năng tương thích khi khôi phục.
3. thực hiện riêng tư, không có máy ảnh, camera hoặc người quan sát.
4. sử dụng phương thức kiểm tra bản sao lưu hoặc khôi phục đáng tin cậy.
5. xác minh thông tin nhận tiền hoặc lịch sử thực hành đúng như mong đợi.
6. xóa dữ liệu trên thiết bị dùng tạm; và
7. trả lại tài liệu giả lập một cách an toàn hoặc tiêu hủy theo hướng dẫn.

Coi cụm từ hạt giống đã bị lộ là không còn an toàn

Nếu cụm từ hạt giống thật có khả năng đã bị lộ, hãy ngừng coi đó là bản sao lưu an toàn, tạo một ví mới đáng tin cậy với thông tin khôi phục mới và chuyển tiền sau khi xác minh kỹ địa chỉ đích. Học viên nên tìm kiếm sự trợ giúp mà không tiết lộ bất kỳ cụm từ nào trong hai cụm từ.

Việc thừa kế, đa chữ ký trong thiết kế ví, các cụm mật khẩu nâng cao và việc lập kế hoạch khôi phục tài sản giá trị lớn có thể đòi hỏi biện pháp bảo mật nâng cao và tư vấn pháp lý chuyên nghiệp. Những nội dung này nằm ngoài yêu cầu thực hành bắt buộc của Bitcoin Diploma.

Việc lưu ký đặt ra một câu hỏi:

Ai kiểm soát các khóa cần thiết để chi tiêu bitcoin?

Hãy giải thích rõ sự khác biệt về khả năng xác minh bằng ngôn ngữ dễ hiểu: các quy tắc và tổng nguồn cung của Bitcoin có thể được kiểm tra độc lập, nhưng người học không kiểm soát các khóa thì không thể tự kiểm tra xem số dư tài khoản có tương ứng với lượng bitcoin mà dịch vụ đang nắm giữ và sẽ cung cấp cho họ hay không. Chuỗi khối công khai có thể cho thấy lượng bitcoin do các khóa kiểm soát; nhưng không thể cho thấy một dịch vụ có nghĩa vụ trả cho một khách hàng cụ thể số dư hiển thị trong tài khoản. Trước khi được rút về để tự lưu ký, số dư đó là lời hứa cung cấp bitcoin của dịch vụ, chứ không phải bitcoin mà người học có thể trực tiếp xác minh và chi tiêu. Không được ngụ ý rằng số dư tài khoản chứng minh lượng dự trữ hoặc khả năng thanh toán của một dịch vụ.

Hãy sử dụng các tình huống có hướng dẫn thay vì gán nhãn người dùng. Người học nên so sánh:

• ai có thể phê duyệt một khoản thanh toán
• ai có thể hạn chế quyền truy cập
• ai phụ trách việc khôi phục
• điều gì xảy ra nếu dịch vụ biến mất
• điều gì xảy ra nếu người dùng làm mất thông tin khôi phục
• những dữ liệu riêng tư hoặc định danh nào được lưu giữ; và
• khi nào sự tiện lợi tạo ra sự phụ thuộc vào bên đối tác.

Đừng coi việc tự lưu ký là một phép thử về đạo đức. Người mới bắt đầu có thể chọn giữ một số dư nhỏ tại dịch vụ lưu ký trong quá trình học. Yêu cầu về mặt giáo dục là nhận biết mô hình tin cậy và rủi ro.

Tránh một lỗi phân loại thường gặp:

• Lưu ký / tự lưu ký mô tả ai kiểm soát các khóa.
• Nóng / lạnh mô tả liệu các khóa ký có tiếp xúc với môi trường điện toán đa dụng có kết nối internet hay không.
• Ví phần cứng mô tả một thiết kế thiết bị chuyên dụng.
• Trên chuỗi / Lightning mô tả phương thức thanh toán, chứ không xác định cách lưu ký nếu chỉ xét riêng yếu tố này.

Ví Lightning có thể là ví lưu ký hoặc tự lưu ký. Một ví phần cứng vẫn cần có quy trình khôi phục. Một phương án lưu trữ lạnh có thể được thiết kế kém. Một ví nóng có thể phù hợp cho các giao dịch nhỏ hằng ngày.

Hãy yêu cầu học viên chọn một công cụ cho một mục đích giả định, sau đó yêu cầu họ nêu rõ lợi ích và rủi ro mới phát sinh. Đừng yêu cầu họ lựa chọn công cụ cho tài sản thực tế của mình.

Việc nhận tiền vẫn cần được xác minh, dù thao tác này không cho phép chuyển tiền đi.

Minh họa:

1. Mở đúng ví cần dùng.
2. Chọn Nhận.
3. Xác nhận giao dịch là trên chuỗi hay qua Lightning và đúng mạng cần dùng.
4. Chỉ hiển thị hoặc sao chép yêu cầu thanh toán.
5. Xác nhận số tiền và mọi thỏa thuận liên quan đến phí.
6. Xác minh khoản thanh toán đang chờ xử lý trong ví nhận hoặc giao diện xem đáng tin cậy.
7. Diễn giải xác nhận hoặc trạng thái thanh toán một cách phù hợp.

Giải thích rằng tin nhắn hoặc ảnh chụp màn hình ghi “đã gửi” không phải là bằng chứng đã nhận tiền. Người nhận cần xác minh trong ví của chính mình hoặc giao diện xem đáng tin cậy.

Thực hành: hướng dẫn từng bước trên màn hình nhận tiền

Sử dụng bản in các màn hình hoặc ví thực hành. Yêu cầu học viên:

• tìm chức năng nhận tiền
• xác định yêu cầu là trên chuỗi hay qua Lightning
• chỉ ra những gì có thể chia sẻ
• giải thích những gì phải giữ bí mật
• kiểm tra số tiền nếu có; và
• nêu cách xác minh việc đã nhận tiền.

Khi sử dụng hoạt động này để đánh giá, hãy quan sát riêng từng học viên đủ kỹ để có thể đưa ra nhận định chắc chắn.

Áp dụng trình tự tạm dừng và kiểm tra:

1. Xác nhận người nhận và mục đích thanh toán qua một kênh đáng tin cậy.
2. Yêu cầu thông tin thanh toán mới khi thích hợp.
3. Xác nhận giao dịch được thực hiện trên chuỗi hay qua Lightning và sử dụng đúng mạng.
4. Quét hoặc nhập địa chỉ đích.
5. Sau khi nhập, đối chiếu địa chỉ đó với địa chỉ hiển thị trên giao diện nhận tiền đáng tin cậy.
6. Xác nhận số tiền và đơn vị.
7. Xem lại phí, thời gian, thời hạn hiệu lực và bản tóm tắt cuối cùng tùy theo trường hợp.
8. Thực hiện giao dịch thử với số tiền nhỏ khi chưa quen với quy trình hoặc số tiền giao dịch.
9. Chỉ phê duyệt sau khi tất cả thông tin đều khớp.
10. Xác minh kết quả trong ví hoặc giao diện xem giao dịch phù hợp.

Hướng dẫn học viên dừng lại nếu người nhận bất ngờ thay đổi địa chỉ đích, ngăn cản việc xác minh, tạo áp lực phải hành động gấp hoặc yêu cầu thông tin khôi phục.

Hoạt động: tráo đổi nội dung bộ nhớ tạm

Cung cấp cho học viên một thẻ ghi địa chỉ dự định gửi đến và một màn hình có địa chỉ đã dán không khớp với địa chỉ đó. Kết quả đúng là phát hiện sự không khớp và dừng lại, chứ không phải hoàn tất giao dịch.

Thay đổi tình huống:

• Chỉ phần giữa của địa chỉ là khác nhau.
• Một tin nhắn hỗ trợ cho biết việc thay đổi là bình thường.
• Người nhận khẳng định cần thanh toán gấp.
• Mã QR và địa chỉ được ghi ra không khớp nhau.

Hỏi học viên có thể dùng kênh độc lập nào để xác minh địa chỉ đích.

Giải thích rằng phí giao dịch trên chuỗi chủ yếu dựa trên dữ liệu giao dịch và nhu cầu về không gian khối, chứ không chỉ dựa trên giá trị được gửi. Ước tính của ví có thể không chính xác hoặc không còn phù hợp với tình hình hiện tại.

Một giao dịch:

• ở trạng thái chưa được xác nhận sau khi được phát đi và trước khi được đưa vào một khối hợp lệ
• lần đầu tiên nhận được xác nhận khi được đưa vào một khối hợp lệ; và
• có độ tin cậy cao hơn về tính hoàn tất khi các khối hợp lệ tiếp theo được xây dựng dựa trên lịch sử đó.

Các xác nhận không sửa được đích nhận bị sai, đảo ngược một vụ lừa đảo, chứng minh danh tính người nhận hay khiến một giao dịch mua hàng ngoài ý muốn trở nên phù hợp.

Không có một số lượng xác nhận nào phù hợp với mọi giá trị và mức độ rủi ro. Hãy dạy cách suy luận thay vì đưa ra một con số áp dụng cho mọi trường hợp.

Một trình khám phá khối là giao diện cung cấp thông tin công khai về Bitcoin, chứ không phải cơ quan có thẩm quyền đối với các quy tắc của Bitcoin.

Sử dụng một txid đã chuẩn bị sẵn, hãy minh họa:

• trạng thái giao dịch
• đầu vào và đầu ra ở mức cơ bản dành cho người mới
• cách hiển thị số tiền và phí
• việc giao dịch được đưa vào khối và số lượt xác nhận được ghi nhận; và
• những thông tin trở nên công khai.

Sau đó, hãy hỏi:

• Trình khám phá khối có thể hiển thị những gì?
• Công cụ này không thể chứng minh những gì về danh tính pháp lý, mục đích, tính trung thực hoặc quyền sở hữu?
• Bên vận hành trình khám phá khối biết được thông tin gì từ lượt tìm kiếm?
• Một nút cục bộ thay đổi mối quan hệ về sự tin cậy và quyền riêng tư như thế nào?

Tránh thực hiện tìm kiếm trực tiếp có chứa dữ liệu gắn với người học.

Hãy dạy cách nhận diện các thủ đoạn thay vì liệt kê các thương hiệu:

• mạo danh nhân viên hỗ trợ, nhà giáo dục, bạn bè, người của công chúng hoặc người có chức trách
• tạo cảm giác cấp bách và gây áp lực
• hứa hẹn lợi nhuận được bảo đảm hoặc dễ kiếm một cách bất thường
• tặng quà nhưng yêu cầu thanh toán trước
• đề nghị khôi phục nhưng yêu cầu cung cấp các từ khôi phục, khóa, quyền truy cập từ xa hoặc phí trả trước
• ứng dụng ví và bản cập nhật giả mạo
• tên miền, quảng cáo hoặc liên kết trong tin nhắn riêng nhằm lừa đảo đánh cắp thông tin
• thao túng thông qua các mối quan hệ hoặc tình cảm yêu đương
• thay thế địa chỉ; và
• yêu cầu giữ bí mật.

Hãy áp dụng cách ứng phó mặc định:

Tạm dừng. Không chia sẻ bất cứ điều gì. Không gửi bất cứ thứ gì. Đóng kênh liên lạc. Xác minh độc lập qua một nguồn đã biết. Nhờ trợ giúp mà không tiết lộ thông tin bí mật.

Hoạt động: các trạm tình huống lừa đảo

Hãy bố trí các tình huống giả định ngắn tại nhiều vị trí quanh phòng. Tại mỗi trạm, học viên ghi lại:

• dấu hiệu cảnh báo
• thông tin hoặc tiền nào có nguy cơ bị mất
• cách ứng phó an toàn ngay lập tức
• một cách xác minh độc lập; và
• khi nào cần tìm kiếm sự trợ giúp.

Hãy đưa vào một tin nhắn trông có vẻ hợp lệ, không có lỗi chính tả rõ ràng. Không nên dạy rằng các trò lừa đảo dễ nhận biết chỉ vì chúng có vẻ thiếu chuyên nghiệp.

Người học nên so sánh các phương thức khả thi, chứ không phải nhận lời khuyến nghị.

Hãy so sánh:

• kiếm bitcoin
• trao đổi trực tiếp ngang hàng
• sàn giao dịch tập trung hoặc bên môi giới
• máy ATM hoặc ki-ốt
• nhận thông qua thương nhân, khoản quyên góp, khoản hoàn tiền hoặc kiều hối; và
• dịch vụ chuyển đổi giữa bitcoin và tiền pháp định.

Với mỗi phương thức, hãy đặt câu hỏi:

• Tổng số tiền thực nhận là bao nhiêu sau khi tính đến giá, chênh lệch giá mua bán và các khoản phí?
• Ai kiểm soát bitcoin trước và sau khi trao đổi?
• Những dữ liệu định danh nào được thu thập?
• Phần giao dịch bằng tiền pháp định có thể bị đảo ngược không?
• Có thể rút bitcoin về để tự lưu ký?
• Có những rủi ro nào liên quan đến đối tác giao dịch và gian lận?
• Có những rủi ro nào đối với an toàn thân thể?
• Những luật, quy định về thuế hoặc nghĩa vụ báo cáo nào tại địa phương có thể áp dụng?

Hãy sử dụng thuật ngữ no-KYC một cách nhất quán để chỉ phương thức thu thập ít hoặc không thu thập thông tin định danh tiêu chuẩn. Đừng ngụ ý rằng no-KYC loại bỏ rủi ro gian lận, pháp lý, đối tác giao dịch hoặc an toàn thân thể. Đừng khuyên người học lách luật địa phương.

Hãy dùng phép so sánh để phân biệt đường đi của khoản thanh toán với việc lưu ký.

Lightning không phải là một đồng tiền riêng biệt. Một khoản thanh toán Lightning thành công không chứng minh rằng ví đó an toàn để giữ số dư lớn hơn. Việc vận hành kênh, cơ sở hạ tầng định tuyến và công tác quản lý thanh khoản thuộc phần Học tập nâng cao ngoài phạm vi chương trình Bitcoin Diploma.

C6.1 là một tiêu chí năng lực thuộc C6. Người học tiếp cận bitcoin trong môi trường giao dịch giá trị nhỏ hoặc môi trường mô phỏng đã được phê duyệt, nhận bitcoin hoặc mô phỏng việc nhận một cách an toàn, và kiểm tra thông tin liên quan trong quá trình thực hành sử dụng ví, thanh toán và xác minh có sự quan sát.

Lập kế hoạch cẩn thận cho lộ trình này:

1. Nêu rõ môi trường thuộc loại lưu ký, tự lưu ký, mô phỏng, mạng thử nghiệm hay giao dịch thực với giá trị nhỏ.
2. Minh họa toàn bộ quy trình tiếp cận lần đầu.
3. Giải thích mọi yếu tố phụ thuộc liên quan đến tài khoản, danh tính, khôi phục, mạng hoặc dịch vụ.
4. Yêu cầu người học mở hoặc truy cập môi trường đã chuẩn bị.
5. Yêu cầu người học tìm và xác minh thông tin nhận bitcoin.
6. Hoàn tất hoặc mô phỏng việc nhận bitcoin.
7. Yêu cầu người học xác minh số dư hoặc trạng thái thanh toán và giải thích ý nghĩa của bằng chứng đó.
8. Yêu cầu người học xác định phương án khôi phục và các điều kiện cần dừng lại.

Không yêu cầu người học mua bitcoin. Số dư thực hành đã chuẩn bị, việc nhận một khoản bitcoin giá trị nhỏ do nhà giáo dục cung cấp, môi trường thử nghiệm hoặc hoạt động mô phỏng đã được phê duyệt đều có thể đáp ứng yêu cầu năng lực khi phương án đánh giá cho phép.

Sử dụng các trạm sau khi người học đã được xem từng quy trình.

Không sử dụng các trạm để đánh giá chính thức trừ khi các nhiệm vụ cụ thể, biến thể, tiêu chí và hồ sơ ghi nhận đã được phê duyệt.

Để đánh giá thực hành, hãy quan sát xem người học có thể hoàn thành hoạt động liên quan một cách an toàn và có thể:

• mở hoặc truy cập an toàn vào môi trường đã chuẩn bị
• thao tác mà không để lộ thông tin không liên quan
• xác định việc lưu ký được tổ chức theo mô hình nào
• phân biệt thông tin dùng để nhận thanh toán với thông tin bí mật
• chọn đúng phương thức thanh toán và mạng dự định sử dụng
• tìm và xác minh địa chỉ hoặc hóa đơn
• kiểm tra người nhận, số tiền, đơn vị, phí, thời hạn và bản tóm tắt cuối cùng tùy trường hợp
• hoàn thành hoặc mô phỏng an toàn quy trình nhận hoặc gửi
• hiểu ý nghĩa của các trạng thái chờ xử lý, đã xác nhận, thất bại hoặc đã nhận
• bảo vệ thông tin khôi phục trong suốt nhiệm vụ chuẩn bị sẵn sàng cho việc khôi phục
• ứng phó an toàn khi gặp tình huống lộ thông tin, thông tin không khớp, mạo danh, thúc ép khẩn cấp hoặc gian lận
• giải thích lý do thực hiện các bước kiểm tra quan trọng; và
• dừng lại hoặc tìm kiếm sự trợ giúp khi quy trình vượt quá khả năng của mình.

Không thể dùng điểm trung bình để bù trừ cho hành vi ảnh hưởng nghiêm trọng đến an toàn. Việc tiết lộ thông tin khôi phục, chấp thuận dù đã biết thông tin không khớp, tiếp tục khi có dấu hiệu lừa đảo rõ ràng hoặc bỏ qua bước xác minh bắt buộc sẽ dẫn đến kết quả Chưa đạt cho đến khi được hướng dẫn khắc phục đúng vấn đề và đánh giá lại.

Sử dụng một tình huống tổng hợp. Một học viên hoặc một cặp học viên phải:

1. xác định mô hình lưu ký của một ví đã được chuẩn bị sẵn.
2. tìm thông tin nhận tiền.
3. phân biệt giao dịch trên chuỗi với giao dịch qua Lightning.
4. chuẩn bị một giao dịch gửi tiền và phát hiện địa chỉ đích đã bị thay đổi.
5. đọc trạng thái của một khoản thanh toán đã được chuẩn bị sẵn.
6. ứng phó với một yêu cầu hỗ trợ giả mạo; và
7. giải thích mức độ sẵn sàng khôi phục ví mà không tiết lộ các từ khôi phục.

Đặt câu hỏi:

Quyền kiểm soát trực tiếp đòi hỏi người dùng phải làm gì, và những rủi ro nào vẫn còn ngay cả khi đã tuân thủ một quy trình an toàn?

Sau đó, sử dụng câu hỏi kết thúc trong Hướng dẫn dành cho học viên của Học phần 3. Giữ câu trả lời ở chế độ riêng tư hoặc để học viên tùy chọn trả lời, theo hướng dẫn suy ngẫm nhẹ nhàng khi kết thúc học phần ở trên.

Chuyển tiếp:

Học phần 4 đặt câu hỏi liệu những công cụ và trách nhiệm này có đáp ứng một nhu cầu thực tế trong cộng đồng này hay không. Câu trả lời có thể là có, không, hoặc chỉ trong những điều kiện nhất định.